Spółdzielnie są ważnym elementem gospodarki państw Europy Zachodniej, a szczególne znaczenie odgrywają w rolnictwie. W 15 krajach "starej" Unii Europejskiej funkcjonuje około 30 000 spółdzielni rolniczych. Posiadają one 9 milionów członków i zatrudniają ponad 600 000 osób. Całkowity obrót spółdzielni przekracza 200 miliardów euro. Mają więcej niż 50% udziału w dostawach środków do produkcji rolniczej, a ponad 60% w skupie, przetwórstwie i marketingu produktów rolnych [www.krs.org.pl]. Na szczeblu Unii Europejskiej federacje spółdzielcze państw członkowskich stworzyły już w 1959 r. wspólną organizację - Generalną Konfederację Spółdzielczości Rolniczej - COGECA. Jest ona przedstawicielem spółdzielni rolniczych, leśnych i rybackich, reprezentując ich interesy przed Komisją Europejską, Parlamentem Europejskim, Komitetem Społeczno-Ekonomicznym czy Komitetem Regionów.
Wyróżnić można zróżnicowane źródła regulacji prawnych dotyczących problematyki spółdzielczości. W takich państwach jak Niemcy, Austria czy Finlandia odnotować należy odrębne ustawy o spółdzielniach. We Francji poza ogólną ustawą o statucie spółdzielni z 1947 roku istnieją także przepisy szczególne odnoszące się do wybranych branż spółdzielczości. Przykładowo problematyka spółdzielni rolniczych zawarta została w kodeksie rolnym (księga V, tytuł II).
Z kolei w takich państwach jak Włochy czy Holandia podstawowe przepisy dotyczące spółdzielni zawarte są w kodeksie cywilnym. Interesująca sytuacja występuje w Danii. Mimo, że jest to państwo, w którym spółdzielczość jest bardzo rozwinięta (zwłaszcza w sektorze rolnym), działalność spółdzielni uregulowana jest jedynie Aktem o Przedsiębiorstwach Handlowych (Bekendtgorelse om lov om visse erhvervsdrivende virksomheder), wspólnym dla wszystkich rodzajów podmiotów gospodarczych.
Niemcy
Za twórcę nowoczesnej niemieckiej spółdzielczości wiejskiej uważany jest Friedrich Wilhelm Raiffeisen. Mimo, że działał on w XIX wieku, jego idee nadal są popularne na wsi niemieckiej. Świadczy o tym fakt, że niemiecki rolnik jest członkiem co najmniej dwóch spółdzielni rolniczych zrzeszonych w Niemieckiej Organizacji Raiffeisen (der Raiffeisen-Organisation) do której należą przede wszystkim spółdzielnie mleczarskie, spółdzielnie producentów bydła i mięsa, wina, owoców i warzyw; spółdzielnie związane z bioenergią, gorzelnictwem i leśnictwem, a także działające na terenie landów wschodnich spółdzielnie produkcji rolnej. Warto także wskazać na branże spółdzielczości, które nie występują w Polsce, np. spółdzielnie leśne, łowieckie czy zajmujące się melioracjami i sprawami z zakresu wód. Łącznie w rolnictwie i na terenach wiejskich działa ponad 3 tys. spółdzielni, nie wliczając banków, których w Niemczech jest ponad 1 tysiąc (www.raiffeisen.de).
Niemcy są przykładem państwa w którym występuje odrębna ustawa o spółdzielniach, tj. Gesetz betreffend die Erwerbs und Wirtschaftsgenossenschaften - obecnie Genossenschaftsgesetz. Co ciekawe i warte pokreślenia, akt ten został uchwalony już w 1889 roku i obowiązuje do dnia dzisiejszego. Oczywiście był kilka razy nowelizowany (w tym także uproszczono nazwę), uwzględniając zmieniające się uwarunkowania gospodarcze i społeczne. Przede wszystkim należy podkreślić, że z dniem 18 sierpnia 2006 r. weszła w życie ustawa z 14 sierpnia 2006 r. o wprowadzeniu spółki europejskiej oraz zmieniająca prawo spółdzielcze, uproszczając zasady tworzenia i funkcjonowania spółdzielni. Nastąpiło również wzmocnienie praw członków i możliwość włączenia w struktury spółdzielcze członków inwestorów.
Włochy
Art. 2511 włoskiego kodeksu cywilnego definiuje spółdzielnie jako "zrzeszenie o zmiennym kapitale, pełniącą zadanie samopomocy, zarejestrowaną w rejestrze odpowiednim dla spółdzielni". W rozumieniu prawa włoskiego rola samopomocy, jaką powinna wypełniać spółdzielnia, oznacza działalności na rzecz i w interesie członków spółdzielni. Celem spółdzielni jest bowiem co do zasady zapewnienie pracy lub wymiana towarów i usług między jej członkami dzięki zawieraniu umów, które są możliwie jak najkorzystniejsze dla spółdzielców. Dla praktyki bardzo istotne jest pojęcie spółdzielni o przeważającej wzajemności (cooperativa a mutualitá prevalente). To właśnie te podmioty mogą korzystać m.in. z ulg podatkowych. W spółdzielniach rolnych warunek przewagi występuje kiedy wielkość lub wartość produktów wniesionych przez członków jest wyższa niż 50% ilości lub wartości całkowitej produktów spółdzielni.
We Włoszech w rolnictwie funkcjonowało w 2008 r. ponad 5.700 spółdzielni. W tym więcej niż 1400 spółdzielni usługowe, 978 spółdzielni mleczarskich oraz producentów mleka, 1155 spółdzielni owocowo-warzywnych, 502 spółdzielnie producentów mięsa, 583 winiarskie, 341 oliwek. Innych działających w rolnictwie spółdzielni jest ponad 780. Ich łącze obroty w 2010 r. wyniosły ponad 30 mld Euro. Członkami było ponad 866.600 producentów rolnych, a pracowników 90.573 (http://www.confcooperative.it).
Holandia
Spółdzielnie w Holandii mają długą tradycję i odgrywają ważną rolę w życiu gospodarczym, szczególnie w rolnictwie. Są to popularne podmioty na rynku mleka, owoców i warzyw, przetwórstwie mięsa, w zakresie usług rolniczych oraz bankowości, jak również ubezpieczenia. Spółdzielnie są wykorzystywane również w budownictwie, opiece zdrowotnej i edukacji. Aktualnie jednak liczba spółdzielni w Holandii ulega zmniejszeniu. Sektor spółdzielczy w zakresie rolnictwa i bankowości wykazuje bowiem silną tendencję do koncentracji. Łączenie podmiotów oraz rozszerzanie przedmiotu działalności powoduje, że spółdzielnie w tym kraju wykazują jednak stabilny wzrost przychodów.
W Holandii popularne są także giełdy towarowe prowadzone często w formie spółdzielni. Za ich pośrednictwem na rynek tego kraju trafiła w 2001 r. m.in. cała produkcja mączki ziemniaczanej, 95% kwiatów, 76% owoców i warzyw, 83% mleka i 63% cukru, 70% złowionych ryb, 75% roślin ozdobnych, i niemal cała masa towarowa cebulek kwiatowych. Giełdy stanowią miejsce, w którym nie tylko gromadzi się produkty ogrodnicze i oferuje odbiorcy, ale także świadczy usługi, z których odpłatnie korzystają producenci mający możliwość: schładzania warzyw, przechowywania owoców przez dowolny okres, jak również hurtownicy dzierżawiący pomieszczenia zarówno biurowe i inne niezbędne do przygotowania towaru na eksport bądź dla odbiorców krajowych. W 1996 roku dziewięć spółdzielni giełd owocowo warzywnych połączyło się i utworzyły The Greenery B.V. jako centrum sprzedaży i marketingu (www.exporter.pl/kraje/k_europa/holandia_2001.html).
Francja
We Francji występuje obecnie ponad 3500 przedsiębiorstw spółdzielczych (spółdzielni, związków spółdzielczych, SICAs) oraz ok. 1500 oddziałów (bez CUMA). Ich łączny obrót w 2004 roku wynosił ponad 77 mld euro. Wyodrębnić można różne rodzaje spółdzielni działających we Francji. Popularne są spółdzielnie podstawowe, które odbierają od rolników ich plony, często je przechowują, a potem - na jak najlepszych warunkach - wprowadzają na rynek. Niektóre spółdzielnie dysponują odpowiednimi budynkami i wyposażeniem celem zapewnienia magazynowania. Wyróżnić należy także spółdzielnie zaopatrzenia. Te podmioty kupują produkty takie jak np. nasiona, opakowania, nawozy, pestycydy, sprzęt rolniczy, by następnie sprzedać je swoim członków. Odnotować należy także spółdzielnie usług, których zadaniem jest zapewnianie swoim członków wszystkich usług niezbędnych do produkcji rolnej, np. konserwacji i naprawy sprzętu rolniczego, drobnych prac budowlanych. Niektóre spółdzielnie zajmują się przetwórstwem mleka, trzody chlewnej, wytwarzaniem pasz. Udział spółdzielni w przetwórstwie wzrasta, gdyż spółdzielnie realizują plan przejmowania wielu spółek z o.o. z sektora prywatnego. Spółdzielnie są wtedy wspólnikami takich spółek.
W spółdzielni występuje demokratyczny sposób zarządzania. W walnym zgromadzeniu wszyscy członkowie mają co do zasady jeden głos, niezależnie od liczby udziałów i wielkości ekonomicznej transakcji ze spółdzielnią. Jednakże statut może wprowadzić pewne wyjątki. Mianowicie niektórzy członkowie mogą mieć więcej głosów niż inni w zależności od "jakości" uczestnictwa członków w działalności spółdzielni. To przyznanie większej liczby głosów nie może się jednak opierać wyłącznie na kryteriach finansowych. Ponadto, nikt nie może mieć więcej niż 20% ogólnej liczby głosów na walnym zgromadzeniu.
Dania
Nie ulega wątpliwości, że zorganizowana współpraca producentów rolnych w formie spółdzielni przyczyniła się do rozwoju duńskiego rolnictwa. Spółdzielnie angażują się w przetwórstwo. Ponad 90% mleczarni i zakładów przetwórczych trzody chlewnej (rzeźni) należy do spółdzielni, których członkami są rolnicy. Spółdzielnie tworzą system profesjonalnego doradztwa dla rolników zarówno w zakresie prawa, jak i zasad prowadzonej działalności roślinnej czy zwierzęcej. Podejmują działania celem ochrony interesów spółdzielni na szczeblu lokalnym, krajowym i unijnym. Jedną z charakterystycznych cech duńskiej spółdzielczości jest silny proces konsolidacji, który zachodzi nie tylko na terenie tego kraju, ale także obejmuje podmioty z innych państw. Przykładem jest chociażby Arla Foods szwedzko-duńska spółdzielnia z siedzibą w Aarhus, w Danii.
Literatura:
dr Aneta Suchoń
Zakład Prawa Gospodarczego i Rolnego Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu
1 Artykuł został przygotowany w ramach realizacji własnego projektu badawczego "Spółdzielczość w rolnictwie i na terenach wiejskich w ustawodawstwie polskim oraz wybranych państw europejskich". Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki.