Agencja Nasienna Sp. z o.o. w Lesznie dziękuje Zarządowi Wielkopolskiej Izby Rolniczej za zaproszenie do udziału w Forach Rolniczych. Zaproszenie przyjęliśmy, aby wyjaśnić na czym polega przywilej odstępstwa rolnego, a także wynikające z niego prawa i obowiązki rolników. Zamierzaliśmy odpowiedzieć na wszelkie wątpliwości, jakie nurtują rolników w związku z zapisami ustawy z dnia 26 czerwca 2003r. o ochronie prawnej odmian roślin oraz Rozporządzenia Komisji (WE) nr 1768/95 z dnia 24 lipca 1995r. ustanawiającego przepisy wykonawcze w zakresie odstępstwa rolnego przewidzianego w art. 14 ust. 3 rozporządzenia Rady (WE) nr 2100/94 w sprawie wspólnotowego systemu ochrony odmian roślin. W naszym przekonaniu taka droga na wyjaśnienia wątpliwości jest lepsza niż egzekwowanie uprawnień hodowców w drodze kosztownych dla rolników procesów sądowych. Pozostając w gotowości do uproszczenia kwestii związanych z odstępstwem rolnym w drodze umowy z organizacją rolników, Agencja Nasienna póki co jest zmuszona do egzekwowania praw hodowców na podstawie przepisów krajowych i wspólnotowych, a także w drodze postępowań sądowych.
Ponieważ podczas forów subregionalnych okazało się, że są sprawy bardziej istotne niż odstępstwo rolne, wymagające przedyskutowania w pierwszej kolejności, poniżej przedstawiamy krótką informację o ochronie prawnej odmian roślin oraz istocie odstępstwa rolnego.
Ochrona prawna odmian roślin regulowana jest przez przepisy Ustawy z dnia 26 czerwca 2003 r. o ochronie prawnej odmian roślin (Dz.U. z 2003 r., nr 137, poz. 1300 z późn. zm.) oraz Rozporządzenia Rady (WE) nr 2100/9 z dnia 27 lipca 1994 r. w sprawie wspólnotowego systemu ochrony odmian roślin (Dz. U. L. 227 z 01.09.1995 r., str. 1-30). Hodowca, który opracował nową odmianę rośliny uprawnej, podobnie jak twórca nowego dzieła, może objąć ją ochroną prawną na swoją rzecz - w efekcie tylko ten hodowca ma prawo wytwarzać, rozmnażać, przygotowywać do rozmnażania, oferować do sprzedaży, sprzedawać lub zbywać w inny sposób, eksportować, importować i przechowywać materiał siewny tej odmiany chronionej. Osoby, które chcą zarobkowo wykonywać którekolwiek z wymienionych działań na materiale odmiany chronionej, muszą pod rygorem popełnienia przestępstwa, posiadać pisemną zgodę hodowcy w formie umowy licencyjnej. Umowa taka może określać obowiązek uregulowania opłaty licencyjnej, którą Licencjobiorca zobowiązuje się uiścić w zamian za np. rozmnożenie odmiany. W taki właśnie sposób hodowcy na całym świecie odzyskują wielomilionowe nakłady zainwestowane w wyhodowane odmiany, a jednocześnie pozyskują środki finansowe na tworzenie nowych odmian. Rolnikowi wolno zatem wysiewać odmianę chronioną tylko jako materiał licencjonowany.
Odstępstwo rolne jest wyjątkiem od powyższej zasady, mającym na celu zabezpieczenie interesów rolnika. Dlatego też w wielu krajach nazywany jest również przywilejem farmerskim. Przepisy o ochronie prawnej odmian roślin przewidują dla niektórych gatunków roślin rolniczych możliwość siewu materiału odmiany chronionej uzyskanego z własnego zbioru bez pisemnej zgody hodowcy, pod warunkiem uiszczenia opłaty, której wysokość odnoszona jest do wysokości opłaty licencyjnej obowiązującej dla danej odmiany w danym roku. Gospodarstwo, w którego skład wchodzi produkcja roślinna i zwierzęca, co do zasady jest działalnością zarobkową, a więc siew odmiany chronionej w ramach odstępstwa zobowiązuje do uiszczenia opłaty, bez względu na efekt i dalsze przeznaczenie zbioru (towar, pasza, nawóz zielony). Rolnik musi znać nazwy odmian, których materiał z własnego zbioru wykorzystuje do siewu, aby mógł ustalić, czy powstał obowiązek opłaty, czy nie.
Ochrona prawna odmian roślin a obowiązek udzielenia pisemnej informacji
Każdy posiadacz gruntów rolnych o powierzchni 10 ha i więcej, który otrzymał od Agencji Nasiennej Sp. z o.o. wniosek z zapytaniem o wykorzystanie materiału z własnego zbioru odmian chronionych do ponownego siewu lub sadzenia, ma ustawowy obowiązek udzielenia pisemnej informacji, dotyczącej upraw ziemniaka. Posiadający 25 ha i więcej, oprócz informacji o korzystaniu z sadzeniaków, wykazują również pozostałe gatunki roślin uprawnych, np. zboża, rzepak, strączkowe. Informacja jest bardzo prosta i musi zawierać odpowiedź tak lub nie na pytanie czy w danym roku rolnik skorzystał z odstępstwa rolnego (wysiał wyprodukowany przez siebie materiał odmiany chronionej). Jeśli tak, to ma on obowiązek wymienić użyte odmiany, powierzchnię obsianą każdą z użytych odmian, a także podać, jaką ilość materiału każdej z odmian użył do siewu. Na udzielenie informacji ustawodawca daje rolnikowi 30 dni od daty otrzymania wniosku od Agencji Nasiennej, a za nieudzielenie informacji przewiduje karę grzywny.
Monika Kawczyńska
Agencja Nasienna sp. z o.o.