Kormoran czarny - chronić czy nie?

Kormoran czarny (Phalacrocroax carbo) - ptak wodny z rodziny kormoranowatych, zamieszkujący w zależności od podgatunku lądowe i morskie obszary wodne. W Polsce występuje na terenie całego kraju. Jednak największe jego skupiska znajdują się na Mazurach i Pomorzu. W regionie Wielkopolski największe skupiska kormorana występują w gospodarstwach rybackich w okolicach, Chodzieży, Ostrzeszowa, Miłosławia i sąsiadujących z Wielkopolską Stawów Milickich, a także spora kolonia nad stawami w Raszowej Małej nieopodal Legnicy - podaje Związek Producentów Ryb.

Do lat 70 tych ubiegłego wieku kormoranów w Wielkopolsce nie było! Gdy w latach osiemdziesiątych zaczęły opanowywać Wielkopolskę, organy odpowiedzialne za przyrodę całkowicie lekceważyły wystąpienia rybaków alarmujących o narastającym problemie. Nie pozwalano nawet na płoszenia wiosną kormoranów opanowujących kolejne wyspy na naszych jeziorach i zakładanych tam gniazdach! Dlaczego tak łatwo decydują o tak poważnych sprawach pracownicy, ważnych organów państwa, którzy ostatecznie za nic nie odpowiadają? - mówi Krzysztof Karoń Prezes Związku Producentów Ryb.

Ptaki te w Polsce zakładają gniazda na szczytach drzew na obrzeżach zbiorników wodnych, bądź też na śródjeziornych wysepkach. Gnieżdżą się koloniami. Kolonia Kormorana może liczyć nawet 1000 gniazd. Ich pożywienie stanowią nie duże ryby. Dorosły ptak w ciągu doby może zjeść 400-500 g, a niektóre źródła mówią, że 600 - 800 g ryb. (Dobrowolski Kazimierz Kormoran: "Przyroda Polska" nr 3(387), marzec 1989). Ptaki te żerują przy dnie zbiorników, kiedy woda jest przezroczysta, ale także radzą sobie doskonale w zeutrofizowanych zbiornikach. W takich warunkach ptaki współpracują - część kormoranów wypędza ryby ku powierzchni lub na płycizny, gdzie stają się łatwą zdobyczą dla innych ptaków wspólnie polujących (Mennobart R. Van Eerden, Berend Voslamber. Mass fishing by Cormorants Phalacrocorax carbo sinensis at Lake Ijsselmeer, The Netherlands: a recent and successful adaptation to a turbid environment, "Ardea").

Ofiarami padają ryby wielkości 5-50 cm, jednak najczęściej 10-15 do 20 cm długości ciała (Keller i Visser 1999, Wziątek Martyniak).

Stanowią one więc poważne zagrożenie dla gospodarstw rybackich, gdyż już nieduża kolonia tego ptaka może prawie całkowicie wyjeść młode ryby ze stawów hodowlanych, a duża kolonia może znacznie zubożyć ichtiofaunę jeziora. Kolejnym bardzo dużym zagrożeniem dla stawów rybnych jest uważana obecnie najgroźniejszą chorobę wirusową karpi - KHV- koi herpesvirus, którą to według prof. dr hab. Andrzeja Siwickiego przenoszą kormorany i mewy. Jest to bardzo groźne ze względu na brak możliwości zabezpieczenia i ochrony gospodarstw rybackich przed zarażeniem ryb tą chorobą, która to dziesiątkuje pogłowie karpia.

Pokarm dwóch ptaków. Foto: Krzysztof Karoń.

Zakładając, że kolonia liczy 100 gniazd - czyli 200 dorosłych osobników, średnio licząc każdy osobnik zjada 0,5 kg ryb dziennie, w okresie karmienia piskląt nawet do 1,5 kg i mnożąc to jeszcze przez ilość dni powstaje duża ilość kilogramów. Para z młodymi przez czas gniazdowania i rozrodu zjada ok. 286 kg ryb (Krzywosz i in. 2009). Wiele ptaków decyduje się też na zimowanie w Polsce co powiększa ilości zjadanych ryb. W przypadku gospodarstw rybackich jest to bardzo poważny problem gdy kolonia ptaków upodoba sobie stawy rybne - przykład stawów w powiecie wolsztyńskim. Ptaki te polują zwykle w przezroczystych wodach. Radzą sobie też w wodach, gdzie nie ma dobrej widoczności. Jak już wspomniano wyżej w takich warunkach współpracują - jedna grupa przegania ławice ryb ku górze lub na płycizny, a pozostała część grupy zaspokaja głód. Robią przy tym olbrzymie szkody, ponieważ prócz pożerania ryb w celu zaspokojenia potrzeb fizjologicznych, takim sposobem polowania zabijają i okaleczają więcej ryb aniżeli mogą pożreć. Martwe ryby już nie interesują drapieżnika, a gnijąc zanieczyszczają zbiorniki wodne. Gospodarstwa rybackie w ten sposób tracą czasem zupełnie dochody z hodowli ryb. Ptaki, te można nazwać szkodnikami, liczebność ich populacji wzrasta w bardzo szybkim tempie. W 2011 roku zaobserwowano wzrost par lęgowych o 4,6% w stosunku do 2010 roku (Krzywosz, Traczuk). Liczebność gniazd kormorana na jeziorach położonych tylko na wschód od Wisły w 2011 roku, wynosiła 6446 szt. Do przyjęcia byłaby populacja kormorana w Polsce na poziomie 4400 par gniazdujących, podobnie jak było w 1992 roku (prof. dr hab. Tadeusz Krzywosz Zakład Rybactwa Jeziorowego IRS, dr inż. Maciej Mickiewicz Zakład Bioekonomiki Rybactwa IRS 2011). Ilość piskląt przypadających na gniazdo szacuje się na poziomie 2,2 szt. (Krzywosz, Traczuk). Oprócz kormoranów gniazdujących, należy jeszcze wziąć pod uwagę kormorany młode, jeszcze niedojrzałe płciowo, których liczebność można określić w przybliżeniu jako połowę liczebności populacji gniazdującej (Przybysz 1997, Krzywosz, Traczuk 2010).

Kormoran żeruje nie tylko w jeziorach czy stawach ale także w rzekach, znacznie przetrzebiając i zubażając różnorodność gatunkową wód powierzchniowych, jednocześnie zanieczyszczając je. Udokumentowany przykład negatywnego wpływu kormorana na populację ryb w wodach płynących przedstawił prof. Werner Steffens z Niemiec (DAV). Wg badań profesora pojawienie się ptaków nad rzekami objętymi monitoringiem ichtiofauny, spowodowało drastyczny (nawet do 93%) spadek liczebności ryb na kontrolowanych odcinkach rzek.

Według szacunku Związku Producentów Ryb gospodarstwa rybackie rocznie ponoszą straty w wysokości 127 mln złotych z tytułu żerowania zwierząt rybożernych w tym w znacznej części kormoranów.

Prócz oczywistych szkód związanych z żerowaniem tych ptaków należy jeszcze wziąć pod uwagę toksyczność odchodów tych zwierząt. Gniazdująca para może dziennie wyprodukować ok. 1,5 kilograma odchodów. Ekskrementy tych ptaków są bardzo szkodliwe dla środowiska, gdyż zawierają bardzo duże ilości stężonych fosforanów i azotanów, które są silnie żrące, co z kolei jest przyczyną trwałych bezpowrotnych zniszczeń dorosłych drzewostanów, w wielu przypadkach cennych okazów, nawet pomników przyrody. Powstaje pytanie: co chronić - ptaki czy drzewo?

Drzewo zasiedlone przez kormorany umiera w ciągu trzech lat. Szczególnie wrażliwe są drzewa iglaste, na których bardzo często kormorany gniazdują. Nieco bardziej odporne są drzewa liściaste, a z tych najbardziej lipy. Drzewostany, na których bytują, całkowicie usychają, a tereny zasiedlone przez te ptaki stają się cmentarzyskiem drzew - przykład Rezerwatu w Kątach Rybackich czy Mierzei Wiślanej. Ekskrementy tych ptaków nie tylko doprowadzają do obumierania drzew, ale także innej roślinności, a nawet skażenia gleby. Stężenie azotu w odchodach jest tak duże, że kolonia kormorana bytującego nad zbiornikiem wodnym może doprowadzić do jego eutrofizacji, w konsekwencji obumarcia.

Odpowiedzialnością za nadmiar azotanów w wodach powierzchniowych obarcza się rolników. Nie w każdym przypadku przyczyną zbyt dużej ilości azotanów w wodach powierzchniowych musi być nadmierne nawożenie. Przyczyną degradacji jeziora mogą być również, jak dowodzą badania nad jeziorem Warnołty na Mazurach (prof. Ryszard Chróst Uniwersytet Warszawski), odchody bytującej kolonii kormoranów. Podobna sytuacja dotyczy wód płynących nad którymi osiedliła się kolonia tego ptaka.

Na terenach, gdzie bytują kolonie kormorana, należałoby przeprowadzić badania i analizy, które wskażą jednoznacznie, z jakich źródeł faktycznie pochodzi nadmiar azotanów w wodach. W przypadku, gdy okaże się, że zanieczyszczenia wód powierzchniowych azotanami nie pochodzą ze źródeł rolniczych, rolnicy nie powinni ponosić konsekwencji takiego stanu rzeczy.

Wobec takich argumentów powstaje pytanie: czy ograniczyć populację kormorana tak, by nie zagrażał naturalnemu sadowisku, czy chronić dalej i czekać, aż stanie się plagą, a skutki wynikające z jego szkodliwej działalności zdegradują znaczne obszary, naruszając równowagę ekosystemu. Zdaniem Związku Producentów Ryb, i nie tylko, populacja kormorana czarnego w Polsce wzrosła już do liczebności zagrażającej środowisku naturalnemu. Według niektórych wypowiedzi należałoby kontrolować liczebność tego ptaka w Polsce i zredukować do takiego stopnia, aby nie powodował tak olbrzymich strat i nie zagrażał środowisku.

Niestety prawo polskie nie przewiduje odszkodowań za szkody wyrządzone przez te ptaki. Obecnie zgodnie z art. 126 ustawy o ochronie przyrody Skarb Państwa odpowiada za szkody wyrządzone przez: żubry, wilki, rysie, niedźwiedzie i bobry w gospodarstwach rolnych, leśnych i rybackich. Jedynie można uzyskać pozwolenie na ewentualną redukcję populacji poprzez odstrzał.

Kormoran czarny podlega częściowej ochronie w większości krajów europejskich, na mocy konwencji z dnia 19 września 1979 r. o ochronie dzikiej flory i fauny europejskiej oraz ich siedlisk - Konwencji Berneńskiej (Dz. U. Z 1996 r. Nr 58, poz. 263).

W Polsce ptaki te zgodnie z zgodnie z załącznikiem nr 2 do rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz. U. Nr 237, poz. 1419), objęte są ochrona częściową. Zgodnie z § 7 wyżej wymienionego rozporządzenia w odniesieniu do gatunków objętych ochroną częściową obowiązuje szereg zakazów, m.in. umyślnego zabijania, umyślnego płoszenia i niepokojenia. Zgodnie z art. 56 ust. 4 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz. U. z 2009 r. Nr 151, poz. 1220 ze zm.). Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska może wydać zezwolenie na odstępstwo od wyżej wymienionych zakazów w odniesieniu do zwierząt objętych ochroną w przypadku braku rozwiązań alternatywnych, jeżeli nie spowoduje to zagrożenia dla dziko występującej populacji chronionych gatunków zwierząt oraz gdy zostanie spełniona jedna z przesłanek wymienionych w art. 56 ust. 4 pkt 1-8 ustawy o ochronie przyrody m.in. gdy dane czynności wynikają z konieczności ograniczenia poważnych szkód w gospodarce, w szczególności rolnej, leśnej lub rybackiej.

Wniosek składany, zgodnie z art. 56 ust. 6 ustawy o ochronie przyrody do RDOŚ powinien zawierać następujące informacje:

• imię, nazwisko i adres albo nazwa i siedziba wnioskodawcy;
• cel wykonania wnioskowanych czynności (uzasadnienie);
• opis czynności, na która może być wydane zezwolenie (np. umyślne płoszenie i niepokojenie lub/i umyślne zabijanie),
• nazwę gatunku lub gatunków, których będą dotyczyć działania, w języku łacińskim i polskim, jeżeli polska nazwa istnieje,
• liczbę lub ilość osobników, których dotyczy wniosek, o ile jest to możliwe do ustalenia,
• Wskazanie:
• sposobu, metody i stosowanych urządzeń do płoszenia lub/i zabijania (Odstrzał może być wykonywany wyłącznie przy użyciu broni myśliwskiej. Zgodnie z art. 33 ust. 1 b ustawy o ochronie zwierząt z dnia 21 sierpnia 1997 r. (Dz. U. z 2003 r. Nr 106, poz. 1002 ze zm.),
• miejsca wykonania czynności: powiat, gmina, obręb ewidencyjny, nr działek ewidencyjnych, na których zlokalizowane są dane obiekty stawowe. (Do wniosku należy dołączyć mapę z zaznaczonymi obiektami stawowymi, na których planowane są wnioskowane czynności, także granice i nr decyzji, jeżeli obręby są uznane za hodowlane),
• terminu wykonywania czynności, na które ma być wydane zezwolenie,
• Wskazanie podmiotu, który będzie chwytał lub zabijał zwierzęta.

Pozwolenie takie wymaga również uiszczenia opłaty skarbowej w ciągu trzech dni od chwili powstania obowiązku opłaty tj. od chwili złożenia wniosku. Należy dołączyć potwierdzenie uiszczenia opłaty. Wysokość tej opłaty wynosi 82 zł. Zwolnione z tej opłaty są osoby fizyczne których gospodarstwo rybackie narażone jest na szkody wyrządzane przez gatunki zwierząt chronionych nieobjęte odszkodowaniem Skarbu Państwa. (art. 7 pkt 6 ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o opłacie skarbowej Dz. UzNr 225, poz. 1635 ze zm.

Formularz wniosku dostępny jest na stronie internetowej Wielkopolskiej Izby Rolniczej.

Marta Ceglarek

Literatura:
Dobrowolski Kazimierz, Kormoran, w: "Przyroda Polska" nr 3 (387), marzec 1989;
Mennobart R. Van Eerden, Berend Voslamber, Mass fishing by Cormorants Phalacrocorax carbo sinensis at Lake Ijsselmeer, The Netherlands: a recent and successful adaptation to a turbid environment. "Ardea"; Keller i Visser 1999,
Wziątek, Martyniak, Krzywosz i in. 2009; Przybysz 1997, Krzywosz, Traczuk 2010.