Klastry jako koncepcja współdziałania

W dniach 25 i 26 kwietnia 2007 roku, w Ośrodku Doradztwa Rolniczego w Boguchwale, odbyła się konferencja pt. _Doradztwo rolnicze na rzecz wielofunkcyjnego rozwoju wsi w latach 2007-2013_ pod patronatem MRiRW, której przewodniczył Podsekretarz Stanu Jan Krzysztof Ardanowski.

Wykład rozpoczynający konferencję dotyczył potrzeby tworzenia grup producentów rolnych i mikro przedsiębiorstw, jako wybranych elementów zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich. W kolejności uczestnicy mieli okazję wysłuchać wykładu na temat pozyskiwania środków finansowych na rzecz rozwoju obszarów wiejskich i pozarolniczych programów operacyjnych w latach 2007-2013 oraz nowych uwarunkowań prawnych dotyczących sprzedaży bezpośredniej.

Drugi dzień konferencji poświęcony był głównie doświadczeniom, jakie we wdrażaniu idei clusteringu, posiada region podkarpacki. Wykłady oraz dyskusja, jaka toczyła się na sali, tematycznie pogrupowane były na następujące zagadnienia:

• Klastry, jako koncepcja współdziałania _ korzyści oraz uwarunkowania rozwoju,
• Sektor rolno-spożywczy - uwarunkowania rozwoju klastrów,
• Clustering w planach rozwoju województwa,
• Źródła finansowania rozwoju klastrów,
• Stosunki klastrów z sieciami handlowymi na podstawie doświadczeń Doliny Ekologicznej Żywności na Lubelszczyźnie,
• Grupy producentów rolnych, jako element budowy klastrów w sektorze rolno-spożywczym.

Klaster, wg definicji Portera, to znajdująca się w geograficznym sąsiedztwie grupa przedsiębiorstw i powiązanych z nimi instytucji, zajmujących się określoną dziedziną, połączoną podobieństwami i wzajemnie się uzupełniającą.

W literaturze przedmiotu istnieje wiele zbliżonych do siebie pojęć de facto mówiących o tym samym, czyli klastrze. W literaturze polskojęzycznej, obok angielskiego terminu clusters, funkcjonują również: grona, kiście, wiązki, lokalne systemy produkcyjne, doliny przemysłowe (np.: Dolina Krzemowa - najsłynniejszy klaster na świecie).

Oprócz dywagacji nad samym terminologicznym określeniem koncepcji, funkcjonuje jednocześnie wiele definicji klastra. Warto dlatego wskazać kilka cech charakterystycznych, występujących w większości definicji, a mianowicie:

• koncentracja przestrzenna,
• interakcyjność - powiązania,
• wspólna droga rozwoju,
• konkurencja i kooperacja.

Klaster może więc być rozumiany jako: przestrzenna koncentracja przedsiębiorstw, instytucji i organizacji wzajemnie powiązanych rozbudowaną siecią relacji o formalnym jak i nieformalnym charakterze, związanych wspólną drogą rozwoju (np. technologiczną, wspólne rynki docelowe, itd.), jednocześnie konkurujących i kooperujących w pewnych aspektach działania.

W toku wykładów prelegenci udowadniali, że możliwe do uzyskania efekty działania klastrów to, m.in.:

• wzmocnienie zdolności konkurencyjnych,
• poszukiwanie idei, nowego produktu, usługi, technologii na zewnątrz regionu,
• zmiany struktur, relacji kapitałowych,
• wzrost produktywność jednostki ludzkiej,
• tańszy dostęp do zasobów produkcyjnych,
• efektywniejsze rozwiązania organizacyjne,
• wpływ na otoczenie instytucjonalno-prawne,
• likwidacja bariery skali w kontaktach z dostawcami, doradztwem, instytucjami finansowymi itp.
• likwidacja barier dostępu do innowacji,
• nowe możliwości rynkowe,
• wzmocnienie słabszych regionów, które chłoną technologie z zewnątrz.

Na przykładzie doświadczeń zagranicznych przedstawione zostały również czynniki niezbędne przy tworzeniu klastrów, tj.:

• świetna komunikacja między aktorami (członkami) klastra,
• właściwe określenie celu (zrozumiały, mierzalny, realny, umiejscowiony w czasie, przypisana odpowiedzialność),
• grupa inicjatywna (zaangażowanie różnych środowisk),
• główny inicjator (buduje zaufanie, działa wg strategii klastra, a nie pojedynczego przedsiębiorstwa),
• wykorzystanie instytucji okołobiznesowych.

Obecnie w literaturze przedmiotu wyróżnia się następujące modele klastrów:

• model włoski - bez formalnej struktury, klaster inicjują firmy z danego sektora, występują silne związki i wysoki poziom tożsamości lokalnej,
• model duński - inicjatywa powstania pochodzi od czynników rządowych, występuje neutralny broker sieciowy,
• model holenderski - aktywna postawa rządu, nacisk na innowacje, duża rola ośrodka naukowego.

Praktycy zauważają następujące bariery w procesie tworzenia klastrów:

• bariery prawne: konieczność zaistnienia ustawy o klastrach (określenie ich podmiotowości) oraz niska jakość już istniejących regulacji prawnych i ich zmienność,
• bariery organizacyjne: niewielka wiedza o klastrach, brak mechanizmów wymiany informacji i doświadczeń, słabe związki świata nauki z przedsiębiorcami, brak stowarzyszeń branżowych małych firm,
• bariery historyczno-kulturowe: bariery mentalne, niski poziom samoorganizacji, ograniczona świadomość władz regionu co do roli klastrów w lokalnej strategii rozwoju, ograniczona świadomość instytucji okołobiznesowych w procesie kreowania struktur klastrowych, społeczność lokalna nie widzi możliwości poprawy poziomu życia za sprawą funkcjonowania klastrów,
• bariery ekonomiczno-finansowe: wysokie koszty prowadzenia działalności gospodarczej, brak modeli klastrowych w polityce rozwoju regionalnego, rozproszone źródła wsparcia finansowego działań klastrowych.

Doświadczenia w budowaniu powiązań pionowych wskazują na wzrastające znaczenie klastrów w rozwoju agrobiznesu i obszarów wiejskich. Klastry pozwalają bowiem na:

• lepszą organizację danego sektora,
• koncentrację podaży,
• przebudowę kanałów dystrybucji,
• usunięcie luki technologicznej i organizacyjnej,
• szybszy przepływ wiedzy i technologii,
• wytworzenie lepszej i bardziej konkurencyjnej oferty.

Najważniejszym elementem klastra są skoncentrowane geograficznie przedsiębiorstwa z jednej branży. Zazwyczaj reprezentują one kilka ogniw łańcucha produkcyjnego - od przedsiębiorstw pozyskujących i przetwarzających zasoby naturalne, poprzez producentów półfabrykatów, po wytwórców wyrobów finalnych, dystrybutorów hurtowych i detalistów. Koncentracja przedsiębiorstw zaostrza ich wzajemną konkurencję na rynkach zbytu i czynników produkcji. Jednocześnie jednak fakt, że występują one w zbiorowości, wywołuje korzystne dla nich efekty zewnętrzne _ na przykład: większy napływ innowacyjnych zasobów i kadr, niezbędnych do sprawnego przebiegu procesu produkcyjnego w ich branży.

W naszym województwie powstał już Wielkopolski Klaster Meblarski. Dlaczego miałby nie powstać klaster mięsny, mleczarski czy agroturystyczny?

 

Witold Przybył
Grzegorz Wysocki