W całym kraju wiele jest jeszcze domów i budynków gospodarskich, których dachy pokryte są eternitem, czyli płytami cementowo-azbestowymi. Wcześniej czy później, stare pokrycia trzeba będzie zastąpić nowymi. Ponieważ pył azbestowy ma wyjątkowo szkodliwe działanie dla ludzkiego organizmu, trzeba się liczyć z tym, że usuwanie eternitu będzie wymagało specjalnych środków ostrożności. Ale zanim się go pozbędziemy dowiedzmy się o nim jak najwięcej.
Azbest jest nazwą handlową grupy minerałów włóknistych, które pod względem chemicznym są uwodnionymi krzemianami różnych metali. W zależności z jakim metalem krzemiany tworzą związek wyróżnia się kilka typów azbestu o różnej szkodliwości dla zdrowia. Najgroźniejszy jest niebieski (krokidolit). Największe zastosowanie przemysłowe ma azbest biały (chryzotyl), następnie niebieski oraz brązowy (amosyt).
Azbest posiada unikalne właściwości chemiczne i fizyczne, takie jak odporność na bardzo wysokie temperatury, odporność na działanie chemikaliów, kwasów, zasad, wody morskiej. Charakteryzuje się także dużą sprężystością i wytrzymałością mechaniczną. Dodatkową jego zaletą była jego niska cena i dlatego też znalazł on zastosowanie w wyrobie bardzo różnorodnych produktów.
W czasach starożytnych za swe cechy (miękkość, giętkość, odporność na ogień) postrzegany był jako jedwab tajemniczego świata minerałów i posiadał wiele nazw (kamień bawełniany, len kamienny, skalny oprzęd i płótno niepalne). W średniowieczu alchemicy przydawali mu magiczne właściwości głosząc, że stanowi on owłosienie ogniotrwałych salamander (stąd też jedna z jego nazw salamander).
Aktualnie używane nazwy amiantus i azbest, greckiego pochodzenia, odzwierciedlają cechy surowca związane z odpornością na ogień. Azbest, czyli niegasnący jest nazwą stosowaną w języku angielskim, niemieckim i wielu innych. Termin amiantus ("nieplamisty") stosowany jest do dzisiaj w języku francuskim. Wywodzi się stąd, iż minerał wrzucony do ognia nie spala się, nie traci na wadze, a staje się jakby czystszy. Tkane z włókien azbestu - już w czasach starożytnych - obrusy, chusteczki do nosa czyszczone były przez wrzucanie do ognia. Starożytni Rzymianie używali azbestu do wyrobu płótna zwanego "linum vivum" (żyjącego płótna), w które owijali zwłoki zmarłych władców, aby po spaleniu zachować ich prochy.
Stosowanie azbestu stwierdzono już ok. 4500 lat temu na podstawie wykopalisk dokonanych w Finlandii. W Europie Południowej znany jest od ponad 2500 lat. Wzmianki w różnego rodzaju kronikach świadczą, że azbest od XV do XIX wieku dodawany do różnych surowców w celu uzyskania, m.in., knotów do świec, niepalnego papieru, skóry, a także do wyrobów tekstylnych np. sukna na płaszcze żołnierskie.
W końcu XIX wieku rozpoczęto wydobywanie azbestu na skalę przemysłową początkowo w Kanadzie, a następnie w Rosji. Dalsze kopalnie powstały w Afryce na obszarach Rodezji i obecnie RPA. Po roku 1910 nastąpił szereg dalszych odkryć i eksploatacji złóż w różnych rejonach świata.
W latach 60-ych XiX stulecia przełomem było wykorzystanie azbestu do wyrobu niepalnej papy, zwłaszcza w okresie, gdy pożary budynków były prawdziwa plagą. W pierwszych latach ubiegłego stulecia mieszaniny azbestu cementu wkroczyły do przemysłu materiałów budowlanych w postaci lekkich i wytrzymałych płyt, zwanych jako eternit.
Płyty te do dzisiaj stosowane są do pokryć dachowych. Znajdowały też zastosowanie jako okładziny ścienne oraz wtłaczane panele do dekoracji ścian i sufitów. Dzięki swym właściwościom azbest był wykorzystywany do produkcji wyrobów włókienniczych, przędzy, sznurów, szczeliw, wyrobów ściernych, takich jak klocki hamulcowe, tarcze sprzęgłowe, wyrobów hydroizolacyjnych: lepiki, papy dachowe, płytki podłogowe, do filtrów w przemyśle piwowarskim i farmaceutycznym oraz wojskowych masek przeciw gazowych.
Historia azbestu zatoczyła, jak widać ogromne koło od zachwytu połączonego z przypisywaniem mu właściwości magicznych w czasach starożytnych, różnorodnego wykorzystywania ogromnych ilości surowca na skalę przemysłową w pierwszej połowie ubiegłego wieku. Stosowania azbestu zaniechano w wieku krajach świata, w latach 90-tych po odkryciu jego właściwości chorobotwórczych.
Chorobotwórcze oddziaływanie azbestu powstaje w wyniku wdychania włókien, zawieszonych w powietrzu. Dopóki włókna nie są uwalniane do powietrza i nie występuje ich wdychanie, wyroby z udziałem azbestu nie stanowią zagrożenia dla zdrowia. Na typ patologii wpływa rodzaj azbestu, wymiary tworzących go włókien i ich stężenie oraz czas trwania narażenia.
Azbest jest materiałem praktycznie niezniszczalnym, nie ulega on bowiem ani degradacji biologicznej, ani termicznej, w związku z czym po wprowadzeniu do środowiska może on pozostawać tam przez dziesiątki, a nawet przez setki lat. Biologiczna agresywność pyłu azbestowego jest zależna od stopnia penetracji i liczby włókien, które uległy retencji w płucach, jak również od fizycznych i aerodynamicznych cech włókien. Do organizmu przedostaje się z wdychanym powietrzem i w postaci złogów zatrzymuje się w płucach. Częsta ekspozycja na włókna azbestowe może być przyczyną wielu chorób układu oddechowego jak: pylica azbestowa (azbestoza), zmiany płucne, rak płuc, rak oskrzeli czy międzybłonniak opłucnej i otrzewnej (nowotwory o wysokiej złośliwości). Natomiast krótkookresowe narażenie na działanie azbestu może prowadzić do zaburzeń oddechowych, bólów w klatce piersiowej oraz podrażnienia skóry i błon śluzowych. W latach 1976-96 rozpoznano w Polsce 1314 przypadków azbestozy płuc. Powodowana jest stosunkowo duże stężenia włókien, a jej okres rozwoju może trwać nawet 30-40 lat.
Szacuje się, że w Polsce średnia ilość azbestu przypadająca na jedno województwo wynosi 1 miliona ton, a na cały kraj przypada około 16 milionów ton. Na dachach i elewacjach znajduje się przeszło 1,3 miliarda kw. płyt azbestowo-cementowych, czyli około 15 milionów ton. Około 1 miliona ton to inne wyroby zawierające azbest jak np. rury, kształtki, obudowy, zaprawy, masy torkretowe, masy ogniotrwałe i termoizolacyjne itd. Na wsiach znajduje się więcej płyt azbestowo-cementowych, aniżeli w miastach.
Zgodnie z obowiązującymi przepisami, i zobowiązaniem wobec Unii Europejskiej, Polska powinna pozbyć się azbestu najdalej do 2032r. a sprawę tę reguluje ustawa z dnia 19 czerwca 1997 r. W maju 2002 r. Rada Ministrów przyjęła długofalowy "Program usuwania azbestu i wyrobów zawierających azbest stosowanych na terytorium Polski". Podstawowe cele programu to oczyszczanie terytorium Polski z azbestu oraz usunięcie stosowanych od lat wyrobów zawierających azbest, wyeliminowanie spowodowanych azbestem negatywnych skutków zdrowotnych u mieszkańców Polski, a także sukcesywna likwidacja oddziaływania azbestu na środowisko i doprowadzenie w określonym czasie, do spełnienia wymogów ochrony środowiska.
Wszyscy znani producenci płyt azbestowo-cementowych, stosowanych przede wszystkim w budownictwie, określali czas użytkowania swoich wyrobów na 30 lat. Wynikało to z tego, że prawidłowo położone i zamontowane płyty, pomalowane farbą akrylową oraz konserwowane co 5-7 lat, praktycznie mogą być użytkowane ponad 30 lat, dlatego terminem docelowym realizacji programu jest 31 grudnia 2032 r.
Głównymi celami programu są:
Wyroby zawierające azbest znajdujące się na budynkach nie są samoczynnym zagrożeniem dla jego mieszkańców, nie muszą być bezwzględnie usuwane z obiektu. Ważne jest, aby były one prawidłowo eksploatowane, tj. zgodnie ze swoim przeznaczeniem i zgodnie z zaleceniami dotyczącymi użytkowania wyrobów azbestowych lub ich opisem technicznym, ewentualnie gwarancją. W celu przedłużenia użytkowania wyrobów zawierających azbest i zachowania ich dobrego stanu możliwa jest impregnacja lub pomalowanie, oczywiście dotyczy to tylko wyrobów w dobrym stanie technicznym i których powierzchnia jest czysta. Są to mimo wszystko rozwiązania tymczasowe, gdyż jedynie przesuwają w czasie istniejący problem, nie rozwiązując go. Z kolei wyroby typu: izolacje azbestowe, tektury, sznury, itp. oraz wyroby znajdujące się wewnątrz obiektów, zwłaszcza wyroby w obiektach systematycznie użytkowanych, należy bezwarunkowo usunąć.
Pamiętajmy - nie możemy na własną rękę pozbyć się płyt azbestowych. Demontaż pokryć cementowo-azbestowych jest ściśle regulowany przepisami prawnymi. Rozporządzenie mówi dokładnie w jaki sposób powinno się usuwać i neutralizować eternit. Owa procedura jest na tyle skomplikowana, że mogą się tej czynności podjąć jedynie wyspecjalizowane, koncesjonowane firmy (wykaz firm można znaleźć w lokalnym wydziale Ochrony Środowiska). Samodzielnie lepiej się za to nie brać.
Zamiar usunięcia płyt cementowo-azbestowych należy zgłosić właściwemu powiatowemu inspektorowi Nadzoru Budowlanego oraz właściwemu okręgowemu inspektorowi pracy. Do zgłoszenia musi być dołączony akt własności gruntu lub inny dokument uprawniający do dysponowaniem terenem, na którym będą przeprowadzane prace renowacyjne (często formalność tę załatwia firma). Zgłoszenie należy przedłożyć na trzydzieści dni przed rozpoczęciem robót i wyszczególnić w nim zakres prac rozbiórkowych, sposób ich przeprowadzenia oraz podać ich przewidywaną ilość odpadów.
Na wykonawcy (firmie) spoczywa cały proces usuwania płyt azbestowych tj. od demontażu do wywiezienia szkodliwego materiału na specjalnie przygotowane składowiska. Po zakończeniu prac obowiązkiem wykonawcy jest złożenie właścicielowi, użytkownikowi wieczystemu lub zarządcy pisemnego oświadczenia o prawidłowości wykonania prac oraz o oczyszczeniu terenu z pyłu azbestowego, z zachowaniem właściwych przepisów technicznych i sanitarnych. Takie oświadczenie należy przechowywać przez 5 lat. Koszt demontażu jak i koszt utylizacji jest dość wysoki. Zanim zdecydujemy się na usunięcie szkodliwego materiału dowiedzmy się czy w Starostwo Powiatowe dysponuje pieniędzmi na częściowe dofinansowanie takiej operacji(wiele gmin w naszym kraju takie środki posiada).
Na koniec dodam, że tylko stary eternit produkowany do końca lat 80-ych jest potencjalnie niebezpieczny. Produkowany później nie zawiera żadnych szkodliwych substancji. Można go bez obaw montować i demontować z dachu we własnym zakresie bez wyjątkowych zabezpieczeń.
Beata Włodarczyk