Przeglądając Internet w poszukiwaniu alternatywnych roślin do uprawy, znalazłam ciekawe wzmianki o życie stuletnim inaczej zwanym kępkowym. W piśmiennictwie fachowym roślina ta występuje pod nazwą "żyto o łamliwej osadce kłosowej" - Secale Strictum /Prest/ Prest. Niestety, w literaturze nie można znaleźć wielu informacji na temat uprawy tego zboża. Jednym z najciekawszych opracowań jest artykuł Jana Pilarczyka, który od lat zajmuje się uprawami roślin mało znanych lub zapomnianych.
Pierwsze kłosy i ziarniaki udało się znaleźć J. Pilarczykowi w Bieszczadach 18 lat temu na dzikim, naturalnym stanowisku. Dziś dysponuje on wieloma plantacjami wieloletnimi i jednorocznymi. Dzięki obserwacjom poczynionym przez autora możemy dziś dowiedzieć się wielu szczegółów z uprawy tej ciekawej rośliny.
Żyto kępkowe jest żytem wyłącznie zielonkowym. Plony nasion są znikome (150 - 200 kg/ha), tak więc uprawa na ziarno ma sens jedynie w celach reprodukcyjnych. Ziarniaki są oplewione podobnie jak w przypadku owsa czy orkisza, dodatkowo posiadają krótkie ości. Podczas kombajnowania wymłaca się tylko około 5-10% nagich ziaren. Z doświadczenia autora wynika, że nie należy dodatkowo odplewiać, gdyż nasiona oplewione mają lepszą siłę i energię kiełkowania. Wobec niemożności wysiewania oplewionego ziarna siewnikiem zbożowym, J. Pilarczyk zastosował taśmowy rozsiewacz nawozów. Na 1 ha wysiewa się około 6 kg ziarna nagiego lub 12-15 kg oplewionego. Normy te to minimum, które gwarantuje pełną zwartość plantacji dopiero w drugim roku użytkowania. Chcąc uzyskać pełną zwartość już w pierwszym roku normy należy podwoić. Obserwacji autora wynika również, że dla ułatwienia wysiewu warto do podstawowej normy wysiewu na 1 ha dodawać w stosunku 1:1 zwykłych trocin, które trzeba dokładnie wymieszać z ziarnami. Łatwiej wówczas równomiernie obsiać 1 ha. Inna formę balastu może stanowić żyto chlebowe w tym samym stosunku, które ginie już po I pokosie.
Wśród ważnych cech żyta kępkowego należy zaznaczyć, że jest ono bardzo odporne na pleśń śniegową oraz na kwaśny odczyn gleby - jak wszystkie żyta. Wschody i wzrosty w I roku tego żyta są powolne, za to już od wiosny następnego roku tempo wzrostu znacznie przewyższa szybkość wzrostu chlebowego. W okresie bielenia słomy, u nasady źdźbeł wyrastają nowe rozety liściowe odradzające plantację każdego roku.
Nawozić należy tak samo jak pod żyto chlebowe, z tą różnicą, że po każdym pokosie należy zastosować saletrę amonową. Ewentualne herbicydy stosuje się tylko w roku zasiewu (Chwastox wiosną). W latach następnych chwasty wobec całkowitego zwarcia plantacji, nie mają żadnych szans. Dotyczy to zarówno jedno- jak i dwuliściennych.
Żyto stuletnie doskonale nadaje się do użytkowania kośnego na zieloną masę. Wydajność zielonej masy z trzech pokosów autor szacuje na 900 q/ha, na lepszych glebach (IV b) nawet do 1200 q/ha. Istnieje oczywiście możliwość pozyskiwania siana, sianokiszonek i kiszonek. Żyto kępkowe posiada również właściwości samoregulacji zagęszczenia roślin na 1 m2. Ze względu na kępkowatość, która jest cechą gatunkową tej rośliny, już w pierwszym roku użytkowania kępki stają się mocno zaawansowane wzrostowo, tak że pozwalają rozwinąć się samosiewom tylko na stosunkowo dużych pustostanach wynikających, np. z nierównomierności wysiewu. Siewki samosiewów już w drugim roku użytkowania nie mają żadnych szans wzrostu. Nie ma więc zagrożenia przegęszczeniem i degeneracją plantacji. Praktycznie w drugim roku ustala się optymalna obsada na 1 m2 wynosząca 8-10 kępek o średnicy 25-35 cm każda.
Żyto kępkowe jest wyjątkowo odporne na wydeptywanie, dzięki czemu ma również zastosowanie w użytkowaniu pastwiskowym zarówno kwaterowym, jak i palikowym (nawet zimowym). Plantacja odradza się bardzo szybko, nawet po zgryzieniu przez zwierzęta do "czarnej ziemi". Możliwe jest również użytkowanie przemienne - kośno - pastwiskowe. Z obserwacji tej rośliny wynika, że nie bieleje, w odróżnieniu od chlebowego, podczas suszenia na siano. Zachowuje się więc jak typowe łąki kośne.
Żyto kępkowe ma również zastosowanie w uprawie pod kątem opałowym, czyli energetycznym. Z racji, iż żyto to (jak wszystkie z rodziny traw) jest rośliną wysokoenergetyczną, a nie wysoko białkową, jest idealnym surowcem w produkcji biogazu. Wytwarza w procesie fermentacji stosunkowo dużo metanu a mało amoniaku. Wielorakie zastosowanie oraz walory tej rośliny wskazują, że jest ona idealna do zagospodarowania dotychczasowych wieloletnich odłogów, zaniedbanych łąk czy nieużytków.
Wszystkie zainteresowane żytem stuletnim osoby zapraszam na stronę internetową J. Pilarczyka www.zytostuletnie.pl, gdzie można zapoznać się również z innymi roślinami alternatywnymi, jak: szczodrak syberyjski, malwa pastewna, czumiza, sorgo praz proso czarne. Autor zaprasza również do naocznego przekonania się o walorach tej wspaniałej rośliny.
Barbara Idczak
na podstawie informacji ze strony internetowej Jana Pilarczyka