Podstawowe wymagania w zakresie warunków utrzymania drobiu
i ochrony środowiska w produkcji drobiarskiej

Dzisiejszy konsument, poza bezpośrednim, wymiernym obciążeniem szkodliwymi substancjami zawartymi w produktach pochodzenia zwierzęcego, zaczął dostrzegać związek jakości produktu z warunkami, w jakich zwierzę wzrasta, jest utrzymywane i produkuje. Zaobserwowano ponadto, iż stres u zwierzęcia poza czysto fizjologicznymi skutkami ma swój istotny, negatywny skutek produkcyjny (w produkcji drobiarskiej, w sytuacji kiedy pogarszają się warunki bytowe ptaka, obniża się jego produkcja, a w rezultacie pogarszają się efekty ekonomiczne producenta).

Mimo to, stosowane obecnie systemy przemysłowego chowu drobiu najczęściej nie gwarantują odpowiednich warunków utrzymania ptaków zgodnie z Ustawą o ochronie zwierząt z 21 sierpnia 1997, co powoduje, iż w warunkach chowu drobiu na dużą skalę ptaki narażone są na wiele niekorzystnych bodźców, których liczba i intensywność wiąże się z kierunkiem użytkowania oraz z założeniami przyjętej technologii.

Najczęstszym powodem wywoływania stresu w organizmie ptaka jest niewłaściwa temperatura i wilgotność powietrza w pomieszczeniach, a także nadmierny hałas i nieodpowiednie oświetlenie. Inną, równie ważną przyczyną stresu u ptaków, jest utrzymywanie ich w klatkach o niewłaściwych wymiarach lub zbyt duża obsada na jednostkę powierzchni, co jest ponadto niezgodne z wymogami wspomnianej wyżej Ustawy (rozdział I, art. 4 pkt. 11, oraz art. 6 pkt. 10).

Na tzw. "welfare", czyli optymalne warunki utrzymania zwierząt coraz większy nacisk kładzie obecnie Unia Europejska. Bardzo często jest to podstawowy wymóg stawiany unijnemu rolnikowi obok spełnienia warunków związanych z ochroną środowiska, w przypadku występowania z wnioskiem o finansowe wsparcie prowadzonej działalności lub planowanej inwestycji.

W przypadku produkcji drobiarskiej konieczność wprowadzenia radykalnych zmian w technologiach wiąże się głównie z postanowieniami Dyrektywy Rady Europy Nr 74 EC z 19 lipca 1999, która na tle ogólnych przepisów unijnych odnoszących się do ochrony zwierząt wprowadza między innymi szczegółowe przepisy dotyczące kur nieśnych (zmiany i ograniczenia dotyczą głównie klatkowych systemów chowu w stadach powyżej 350 kur). Precyzuje też nowe normy zapewniające komfort w chowie tej grupy ptaków, wprowadzając jednocześnie zakaz użytkowania tradycyjnych klatek.

Produkcja drobiarska w Polsce staje obecnie wobec ogromnych zmian, dyktowanych nie jak dotychczas żądaniami rynku, lecz rygorystycznymi przepisami prawnymi. Dlatego ważne jest, aby rolnicy planujący rozpoczęcie działalności na rynku drobiarskim, bądź chcący zrestrukturyzować i dostosować do tych przepisów prowadzoną przez siebie produkcję, mogli jak najszybciej poznać i uwzględnić podstawowe wymagania w zakresie technologii chowu, dobrostanu i ochrony środowiska obowiązujące w krajach Unii Europejskiej. Tym bardziej, że w związku z bliską perspektywą przystąpienia naszego kraju do Unii, większość z tych przepisów obowiązywać będzie wkrótce również w Polsce, a już w chwili obecnej są one egzekwowane w przypadku występowania rolników o pomoc finansową ze środków unijnych.

Celem niniejszej broszury jest zapoznanie producentów drobiu z podstawowymi przepisami dotyczącymi warunków utrzymania ptaków i ochrony środowiska w świetle nowych wymogów w pro­dukcji drobiarskiej.

Wytyczne pod katem spełniania przez gospodarstwo standardów w zakresie warunków utrzymania zwierząt i produkcji oraz ochrony środowiska, opracowane w związku z przygotowywaniem wniosków o pomoc finansowa Unii Europejskiej w ramach programu SAPARD

1.                  I. Podstawowe wymagania techniczne i technologiczne przy inwestycjach związanych z produkcją drobiarską w gospodarstwach rolnych

Usytuowanie obiektów

Przepisy zabraniają sytuowania budynków inwentarskich przy granicy działki, gdyby miały sąsiadować z budynkami mieszkalnymi lub obiektami użyteczności publicznej. Należy zachować odległość min. 4 m od granicy działki, a w przypadku gdy budynek wyposażony jest w dach mogący rozprzestrzenić ogień, odległość ta musi wynosić minimum 12 m (a 24 m w przypadku graniczenia z lasem). Ponadto względy formalno-prawne zabraniają budowy obiektów wpływających szkodliwie na środowisko, a do takich należą niektóre obiekty drobiarskie, na obszarach wymagających szczególnej ochrony. Odległość tego rodzaju obiektów od granicy obszarów chronionych nie powinna być mniejsza niż 200-300 m.

W przypadku inwestycji mogących w świetle obowiązującego prawa pogorszyć stan środowiska naturalnego(zalicza się do nich m.in. inwestycje rolnicze związane z hodowlą zwierząt w liczbie od 50 do 500 DJP a w przypadku chowu ściółkowego 100 do 500 DJP) wymagana jest ponadto ocena jej wpływu na środowisko.

W pomieszczeniach dla drobiu należy zapewnić:

.         oświetlenie światłem dziennym lub sztucznym, przystosowane do gatunku i typu użytkowego ptaków (szczegółowe wymagania podano w dalszej części opracowania),

.         wymaganą wymianę powietrza (szczegółowe wymagania dotyczące wymiany powietrza i wentylacji podano j. w.),

.         utrzymanie właściwej temperatury powietrza (szczegółowe wymagania podano j.w.),

.         zabezpieczenie przed oddziaływaniem zewnętrznych warunków atmosferycznych oraz wilgoci z podłoża i zalegających odchodów zwierzęcych,

.         odprowadzenie ścieków do odpowiednich szczelnych zbiorników,

.         wyposażenie w instalacje i urządzenia dostosowane do przeznaczenia pomieszczeń,

.         odpowiednie warunki do pracy obsługi.

Budynek inwentarski powinien spełniać ponadto następujące wymagania ewakuacyjne:

.         w budynku przeznaczonym dla większej liczby ptaków należy stosować co najmniej dwa wyjścia, a z pomieszczeń podzielonych na sekcje - co najmniej jedno wyjście ewakuacyjne z każdej sekcji,

.         wrota i drzwi budynku inwentarskiego powinny zawsze otwierać się na zewnątrz pomieszczenia.

Woda wykorzystywana w gospodarstwie przeznaczona dla ludzi i zwierząt oraz do celów technologicznych musi być należytej jakości i odpowiadać warunkom podanym w rozporządzeniu Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 4 maja 1990 r. w sprawie warunków jakim powinna odpowiadać woda do picia i na potrzeby gospodarcze.

II. Szczegółowe wymagania techniczne i technologiczne dotyczące pomieszczeń dla poszczególnych gatunków drobiu

Pomieszczenia dla ptaków i ich wyposażenie niezależnie od utrzymywanego gatunku drobiu powinny być wykonane z materiałów nieszkodliwych dla zdrowia oraz nadawać się do czyszczenia i dezynfekcji. Podłoga w pomieszczeniach powinna być gładka, lecz nie śliska oraz stanowić twardą, równą, stabilną i pokrytą zgodnie z technologią powierzchnię. Ptaki muszą mieć zapewniony stały dostęp do wody.

Powinny też być spełnione podstawowe warunki w zakresie mikroklimatu pomieszczeń, tj. temperatury i wilgotności powietrza, oświetlenia oraz wentylacji, a także wymiarów klatek czy też obsady ptaków na jednostkę powierzchni przy podłogowym systemie chowu.

1.               

2.              A. Wymagania poszczególnych gatunków drobiu w zakresie podstawowych warunków mikroklimatu pomieszczeń

1. Wymagania ptaków w zakresie temperatury i wilgotności powietrza (tabela 1) w zależności od gatunku i wieku

Tabela 1. Temperatura (°C) i wilgotność względna powietrza (%) dla poszczególnych grup drobiu wg IZ

* - zgodnie z wytycznymi dla programu SAPARD
** - za "Chowem drobiu" - pracą zbiorową pod red. E. Greli i A. Farugi

2. Wymagania drobiu w zakresie oświetlenia pomieszczeń

Oświetlenie dzienne w pomieszczeniach inwentarskich określa się powszechnie stosunkiem oszklonej powierzchni okien do powierzchni podłogi.

W wychowalni kurcząt i indyków światło powinno być równomierne i odpowiedniej barwy, przy czym zalecany stosunek powierzchni okien do podłogi dla kur wynosi 1:6-8. Należy przy tym pamiętać, że przy odchowie kurcząt brojlerów ważnym czynnikiem stresowym może być zbyt jaskrawe światło. Jest ono jedną z przyczyn występowania kanibalizmu i wzmożonej agresywności u ptaków. Korzystnie na nieśność kur, jak i przyrosty masy ciała kurcząt, wpływa światło o barwie czerwonej. Zapobiega ono również występowaniu pterofagii i kanibalizmu.

Przy niedostatku światła naturalnego, stosowane sztuczne doświetlanie pomieszczeń powinno odpowiadać intensywnością oświetleniu naturalnemu w godzinach pomiędzy 9⁰⁰ a 17⁰⁰. Dla kur i ewentualnie indyków dopuszcza się budynki bez oświetlenia naturalnego (bez okien) i stosowanie różnych programów świetlnych w zależności od typu i kierunku użytkowania ptaków.

Kaczki preferują oświetlenie naturalne, przy czym młode kaczki do prawidłowego wzrostu potrzebują około 16 godzin światła na dobę. Światło powinno równomiernie docierać do wszystkich części pomieszczenia, a stosunek okien do podłogi powinien wynosić 1:6-12. W okresach krótszego dnia trzeba doświetlać pomieszczenia zgodnie z parametrami podanymi w tabeli 2. Kaczęta ze względu na wzmożoną płochliwość wymagają nocnego oświetlenia pomieszczeń, przy czym najbardziej odpowiada im światło pastelowe (żarówki matowe lub niebieskie).

W przypadku gęsi, po okresie ciągłego oświetlenia w pierwszych trzech dniach wprowadza się, podobnie jak u kaczek, 14-16 godzinny dzień świetlny. Bardzo ważna jest ciągłość oświetlenia, gdyż gęsięta bardzo gwałtownie reagują na przerwę w oświetleniu, skupiając się i dusząc. W przerwie nocnej należy wprowadzić oświetlenie koloru czerwonego lub białego o malej intensywności, 0,5-1 W/m².

Minimalne wymagane natężenie oświetlenia sztucznego dla poszczególnych gatunków podano w tabeli 2 i 3.

Tabela 2 Wymagane oświetlenie w budynkach dla kur i indyków wg wytycznych dla programu SAPARD

Tabela 3. Wymagane oświetlenie w budynkach dla kaczek i gęsi wg COBRD Poznań (Grela, Faruga)

3. Wymagania drobiu w zakresie wentylacji i wymiany powietrza

Zła wentylacja pomieszczeń jest ważną przyczyną strat ekonomicznych. Kiedy jest ona niedostateczna, wzrasta poziom szkodliwych gazów (amoniaku, dwutlenku węgla, siarkowodoru) i wilgotność powietrza, co działa stresogennie i wpływa na obniżenie przyrostów masy ciała ptaków, a często prowadzi także do zatruć organizmu. Wentylacja ma też duży wpływ na utrzymanie właściwych warunków termicznych w pomieszczeniach zapobiegając przegrzewaniu ptaków, zwłaszcza w okresie letnim.

Uważać jednocześnie należy, aby przy zbyt dużym ruchu powietrza nie dochodziło do przeciągów i przechłodzenia ptaków, na co szczególnie są wrażliwe młode kaczęta i gęsięta.

Zalecana prędkość ruchu powietrza wg COBRD wynosi w przypadku kurcząt: 0,2-0,3 m/s, brojlerów: 0,2-0,6 m/s, a dorosłych kur: 0,3-1,0 m/s.

Dla indyków norma ta wynosi w przypadku młodych ptaków: 0,2 m/s, a dla dorosłych: 0,2-0,5 m/s.

Młode kaczęta w okresie wzrostu w związku z szybką przemianą materii potrzebują dużo tlenu. Jego niedobór prowadzi do zahamowania wzrostu, zmniejszenia zdrowotności i żywotności ptaków. Ponieważ jednocześnie są one bardzo wrażliwe na nadmiar pary wodnej, dwutlenku węgla i amoniaku, należy wietrzyć wychowalnię kaczek intensywnie, unikając jednak niekorzystnych dla ptaków przeciągów. Prędkość ruchu powietrza w pomieszczeniach dla młodych kaczek powinna wynosić 0,2 m/s, dla dorosłych ptaków 0,2-0,3 m/s, a latem 1 m/s.

Także w początkowym odchowie gęsi wentylacja ma bardzo duże znaczenie. Pozwala bowiem na usunięcie paty wodnej i szkodliwych gazów wydalanych przez gęsi z odchodami. Wymuszoną wentylację rozpoczyna się, gdy gęsięta ukończą 10 dni. Prędkość ruchu powietrza powinna wynosić latem 1,0 m/s, zimą natomiast do 0,2 m/s w przypadku młodych, a od 0,2 do 0,5 m/s w przypadku dorosłych gęsi.

Orientacyjne ilości powietrza do wymiany w okresie letnim i zimowym w pomieszczeniach dla drobiu (wg wytycznych dla programu SAPARD) podano w tabeli 4.

Tabela 4. Wymiana powietrza w pomieszczeniach w zależności od gatunku wg wytycznych dla programu SAPARD