Podstawowe wymagania dobrostanu zwierząt
i ochrony środowiska w produkcji bydła

Wstęp

W produkcji bydła, w dążeniu do podnoszenia efektów ekonomicznych, poprzez zwiększenie wydajności i obniżenie kosztów produkcji, należy również uwzględnić warunki bytowania zwierząt i ochronę środowiska naturalnego.
Warunki bytowania to budynki inwentarskie, miejsce codziennego przebywania zwierząt na które składają się odpowiednie i prawidłowe rozwiązania techniczne pomieszczeń i stanowisk dla zwierząt oraz ciągów komunikacyjnych, a także właściwy mikroklimat wewnątrz budynku.

Ochrona środowiska to przede wszystkim dbałość o właściwe przechowywanie niektórych pasz (kiszonki) i zagospodarowanie odchodów zwierzęcych. Bez rozwiązania tych problemów produkcji zwierzęcej nie można prowadzić.

Niniejsze opracowanie powstało na podstawie materiałów dr inż. Andrzeja Dobkowskiego pt. "Podstawowe wymagania technologiczne i techniczne w budownictwie inwentarskim dla bydła, trzody i owiec" przygotowanych na zlecenie Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Zawiera ono niektóre wytyczne w zakresie warunków utrzymania zwierząt i ochrony środowiska, których przestrzeganie będzie jednym z warunków dofinansowania inwestycji w gospodarstwach rolnych z udziałem środków Unii Europejskiej w ramach programu pomocy przedakcesyjnej SAPARD.

l. Podstawowe normatywy technologiczne dla bydła

Każdy gatunek i kategoria wiekowa zwierząt ma określone wymagania pod względem wielkości powierzchni, kubatury pomieszczeń, otaczających przegród oraz podłóg, na których przebywa.

1.1 Wymagane wymiary stanowisk i wielkości powierzchni kojców

Nie ma jednolitych, uniwersalnych wymagań co do wymiarów stanowisk dla bydła. Każdorazowo rozwiązania stanowisk należy dostosowywać do konkretnych potrzeb. Wymiary stanowisk indywidualnych i grupowych nie powinny być mniejsze niż podano w tabelach 1-4.

W chowie bydła mlecznego najczęściej stosowany jest uwięziowy system utrzymania zwierząt. Pod względem długości stanowiska, wiązania krów oraz rozwiązań kanału gnojowego wyróżniamy następujące typy stanowisk uwiązowych dla krów:

• stanowiska krótkie (gdzie wysokość krawędzi żłobu, powinna wynosić nie więcej niż 25-30 cm w zależności od wielkości krowy),
• stanowiska średnie,
• stanowiska długie.

Tabela l. Wymiary stanowisk wymagane przy uwięziowym systemie utrzymania bydła

Tabela 2. Wymagane wymiary boksów legowiskowych

Wysokość tylnej krawędzi legowisk boksowych w stosunku do posadzki korytarza powinna wynosić 15-20 cm w zależności od sposobu usuwania odchodów.

Tabela 3. Minimalne wymagane powierzchnie w kojcach grupowych bez wydzielonych stanowisk, na ściółce

Cielęta do 2 tygodni życia powinny być utrzymywane indywidualnie na ściółce. W przypadku utrzymywania cieląt w pojedynczych kojcach (klatkach), kojec powinien mieć ażurowe ściany i szerokość co najmniej 81 cm lub 80% wysokości w kłębie. W przypadku kiedy gospodarstwo posiada mniej niż 6 sztuk cieląt wymagania dotyczące tej grupy zwierząt podane w tabeli 1, nie obowiązują. Przy systemie utrzymania bydła na głębokiej ściółce wymagane powierzchnie na jedno zwierzę, podane w tabeli 3 powinny być powiększone co najmniej o 30%. System ten jest przydatny i zalecany w utrzymywaniu bydła ras mięsnych.

Uwaga! W każdym gospodarstwie musi istnieć możliwość izolowania zwierząt chorych lub podejrzanych o chorobę od zwierząt zdrowych.

Tabela 4. Minimalne wymagane powierzchnie w kojcach grupowych bez wydzielonych stanowisk, bez ściółki

W tym systemie nie należy utrzymywać krów, jałówek powyżej 7 miesiąca ciąży i buhajów.

Powierzchnia przypadająca na l zwierzę w systemie otwartym powinna minimum wynosić dla: cieląt - 5,0 m², jałówek - 10,0 m², krów - 15 m², buhajów - 20 m².

1.2 Wymagane wymiary powierzchni wybiegów

Wybieg to ogrodzony teren dla zwierząt na wolnym powietrzu, przylegający bezpośrednio do budynku inwentarskiego. Z wybiegów powinny mieć możliwość korzystania zwierzęta hodowlane. Powierzchnia wybiegów winna być utwardzona, odpowiednio wyprofilowana i skanalizowana, aby utrzymać odpowiednie warunki sanitarne i nie dopuszczać do zanieczyszczeń otaczającego terenu. Minimalne wymagane powierzchnie utwardzonych wybiegów wynoszą:
- dla krów - 4,0-4,5 m² na 1 szt.,
- dla jałówek - 3,0-3,5 m² na 1 szt.,
- dla cieląt - 2,0-2,5 m² na 1 szt.

Ogrodzenia wybiegów powinny być tak samo, jak przegrody wewnętrzne dostosowane do wielkości zwierząt, ich temperamentu i siły. Dla bydła ogrodzenia wybiegów wykonuje się przewaanie z rur stalowych o średnicy 1,5"- 2".

Wysokość przegród na wybiegach dla bydła powinna wynosić:
- dla krów - 120 cm,
- dla jałówek - 130 cm,
- dla cieląt - 110 cm.

1.3 Wymagania dotyczące podłóg i posadzek

Podłogi w pomieszczeniach inwentarskich powinny być gładkie, ale nie śliskie i stanowić twardą, równą oraz stabilną powierzchnię. Szczególnym rodzajem podłóg w pomieszczeniach dla zwierząt są podłogi ażurowe (rusztowe i szczelinowe).

Podłogi rusztowe charakteryzują się tym, że łączna powierzchnia elementów pełnych (beleczek) jest mniejsza od łącznej powierzchni szczelin. Ruszty nad kanałami stosuje się przy kanałach wąskich znajdujących się bezpośrednio za stanowiskami zwierząt. Nie są one miejscem stałego ich przebywania.

Podłogi szczelinowe charakteryzują się tym, że łączna powierzchnia elementów pełnych (beleczek) jest większa od łącznej powierzchni szczelin. Są one stosowane nad kanałami szerokimi. Mogą być miejscem stałego przebywania młodego bydła opasowego bądź stanowić posadzkę w korytarzach komunikacyjnych. Zarówno ruszty, jak i podłogi szczelinowe muszą swoją budową odpowiadać utrzymywanej na nich kategorii zwierząt. Podstawowe kryteria dotyczące budowy podłóg szczelinowych i rusztów brane pod uwagę przy budowie:

- materiał z jakiego zostały wykonane,
- wytrzymałość na obciążenia,
- szerokość otworów (szczelin) i elementów pełnych,
- wzajemny stosunek szczelin do elementów pełnych,
- jakość wykonania.

Za kanały wąskie uważa się te, których szerokość jest równa lub mniejsza od głębokości i nie przekracza 1 m. Kanały mające szerokość większą niż 1 m uważane są za kanały szerokie. Zalecane wymiary szczelin i beleczek w podłogach szczelinowych dla bydła podano w tab. 5.

Tabela 5 Wymagania zwierząt w odniesieniu do podłóg szczelinowych

1.4 Wymagania dotyczące przegród technologicznych, ciągów i otworów komunikacyjnych

Przegrody technologiczne to: drabiny paszowe, wiązania, przegrody stanowisk oraz wszelkiego typu wygrodzenia w budynkach inwentarskich. Muszą być dostosowane do odpowiedniej kategorii zwierząt pod względem wysokości, prześwitów, wytrzymałości itp., aby spełniały swoją rolę.

W tabeli 6 podano wymiary przegród i wymagania dotyczące niektórych parametrów związanych ze stanowiskami dla bydła.

Tabela 6 Ważniejsze wymiary przegród i elementów stanowisk dla bydła

x) wymiary w dolnych granicach dotyczą zwierząt młodszych

Rodzaj przegród paszowych może mieć istotny wpływ na straty paszy z powodu wyrzucania jej ze żłobu lub stołu paszowego. Według niektórych danych straty te wyrażone w % mogą wynosić:

- przy przegrodach poziomych do 33 %,
- przy przegrodach pionowych do 26 %,
- przy przegrodach skośnych do 11 %,
- przy przegrodach pałąkowych do 5 %.

W budynkach inwentarskich dla zwierząt ważna jest odpowiednia szerokość tras komunikacyjnych oraz szerokość różnego typu furtek, drzwi i wrót. Przy projektowaniu korytarzy komunikacyjnych, furtek, przejść i otworów drzwiowych należy uwzględniać wymiary zwierząt, ludzi i środków transportu mobilnego. W tabeli 7 podano wymaganą szerokość korytarzy w budynkach dla bydła, w tabeli 8 szerokość bramek do kojców dla zwierząt oraz otworów na wybiegi.

Tabela 7. Szerokość korytarzy w budynkach dla bydła

x) wymiary w dolnych granicach dotyczą zwierząt młodszych

Tabela 8 Zalecana szerokość bramek do kojców zwierząt i drzwi na wybiegi

2. Warunki środowiskowe w pomieszczeniach dla zwierząt

Utrzymanie prawidłowego mikroklimatu w oborze jest jednym z ważnych elementów systemu chowu i hodowli bydła, który wpływa na ich zdrowotność i wydajność.

Zwierzęta przebywając w pomieszczeniach inwentarskich emitują do otoczenia ciepło, dwutlenek węgla i parę wodną. Wielkość tych emisji zależy od: masy ciała zwierzęcia, szybkości przemiany materii i temperatury otoczenia w której zwierzę przebywa. Główne parametry określające mikroklimat pomieszczeń inwentarskich, to:

- temperatura i wilgotność względna powietrza,
- koncentracja szkodliwych gazów,
- poziom oświetlenia,
- wentylacja i prędkość ruchu powietrza.

2.1 Temperatura, wilgotność, ochładzanie i ruch powietrza

Zakres temperatur przedstawiony w tabeli 9 dotyczy strefy przebywania zwierząt i nie jest wymagany w całym pomieszczeniu.

Tabela 9. Temperatura, wilgotność, ochładzanie i szybkość ruchu powietrza w pomieszczeniach dla bydła

2.2 Dopuszczalne stężenia zanieczyszczeń powietrza:

2.3 Wymagania w zakresie oświetlenia pomieszczeń

W pomieszczeniach inwentarskich niezbędne jest odpowiednie oświetlenie naturalne i sztuczne. Oświetlenie naturalne (dzienne) określa się stosunkiem oszklonej powierzchni okien do powierzchni podłogi pomieszczenia inwentarskiego. Oświetlenie sztuczne winno odpowiadać oświetleniu naturalnemu w godzinach od 9°° do 17°°. Minimalne wymagania w zakresie oświetlenia naturalnego i natężenia oświetlenia sztucznego przedstawiono w tabeli 10.

Tabela 10. Wymagane oświetlenie w budynkach dla bydła

( )^x - Natężenie doświetlenia okresowego (miejscowego) np. miejsca porodów itp. lampami stałymi lub przenośnymi. Wszystkie doświetlenia okresowe powinny się odbywać przy użyciu lamp przenośnych.

2.4 Wentylacja i wymagane ilości wymiany powietrza

W budynkach dla bydła na obszarze Polski wystarcza w praktyce dobrze rozwiązana wentylacja naturalna (grawitacyjna). Jeżeli rozwiązania wentylacji naturalnej są niewystarczające należy zaprojektować wentylację mechaniczną, aby zapewnić zwierzętom odpowiednie warunki mikroklimatyczne. Orientacyjne ilości powietrza niezbędnego do wymiany w pomieszczeniach dla bydła podano w tabeli 11.

Tabela 11. Orientacyjne wymagane ilości wymiany powietrza w pomieszczeniach dla bydła w okresie zimowym i letnim

Przy projektowaniu wentylacji należy pamiętać o niektórych istotnych zasadach:

• przekrój kanału wentylacyjnego powinien mieć nie mniej niż 0,4 m,
• wysokość kanału ponad kalenicą powinna wynosić nie mniej niż 0,2 m,
• promień zasięgu skutecznego działania kanału wentylacyjnego jest w przybliżeniu równy dziesięciokrotnej średniej szerokości jego przekroju poprzecznego.

Ponadto należy zwrócić uwagę, aby otwory nawiewne (doprowadzające powietrze do pomieszczenia) były rozmieszczone w pomieszczeniu równomiernie. Rozmieszczenie otworów nawiewnych powinno być takie, aby powietrze napływające zimą, nie było bezpośrednio skierowane na zwierzęta.

Wentylacja grawitacyjna (naturalna) będzie funkcjonowała sprawnie, kiedy suma powierzchni przekroju otworów nawiewnych będzie równać się sumie powierzchni przekroju otworów wyciągowych.

3. Systemy składowania odchodów zwierzęcych

Odpady organiczne pochodzące z hodowli zwierząt wykorzystywane są najczęściej jako nawozy organiczne. W zależności od systemu utrzymywania zwierząt wymagają one odpowiedniego zagospodarowania w postaci budowy płyt obornikowych i zbiorników na gnojówkę (system ściółkowy) oraz gnojowicę (system bezściółkowy).

Obiekty i zbiorniki do składowania odchodów winny mieć pojemność uwzględniającą co najmniej 6 miesięczny okres ich przechowywania. Przeciętną ilość produkowanego obornika i gnojowicy w ciągu roku przez bydło podano w tab. 12 i 13.

Tabela 12. Średnia roczna ilość obornika produkowanego przez bydło utrzymywane na płytkiej ściółce w budynku przez cały rok [Dobkowski, Iwańczuk 1987]

Ilość obornika produkowanego w oborach ściołowych płytkich (tabela 12) wynosi ok. 100 dt w przeliczeniu na l DJP rocznie, a gnojówki przy oszczędnym gospodarowaniu wodą w przeliczeniu na l DJP ok. 12dm³.

Przy utrzymywaniu zwierząt na głębokiej ściółce, produkcja gnojówki maleje o około 70-80% w porównaniu z ilością uzyskiwaną przy utrzymywaniu zwierząt na ściółce płytkiej.

Tabela 13. Produkcja gnojowicy przez bydło przy bezściółkowym systemie utrzymania, przy całodobowym pobycie w budynku [Dobkowski, Michalec, 1987]

3.1 Wskaźniki powierzchni płyt obornikowych i pojemności zbiorników na odchody płynne

Przy określaniu powierzchni płyty obornikowej czy pojemności zbiorników na gnojówkę, wodę gnojową bądź gnojowicę należy brać pod uwagę maksymalną obsadę zwierząt utrzymywanych w gospodarstwie.

Płyty obornikowe - przy obliczaniu ich powierzchni niezbędna jest znajomość:

• ilości produkowanego obornika,
• wysokości układania pryzmy obornika na płycie (przeważnie ok. 2,0 m),
• czasu przechowywania obornika (minimum ok.6 miesięcy).

Masa objętościowa obornika wynosi 600 - 1000 kg/m³, przeciętnie ok. 800 kg/m³, a jego objętość zależy od zawartości w nim wody, stopnia ugniecenia i czasu przechowywania.

W celu obliczenia wymaganej powierzchni płyty obornikowej w danym gospodarstwie, należy przeliczyć posiadaną ilość zwierząt na DJP i pomnożyć tę liczbę (DJP) przez wymagany wskaźnik powierzchni płyty obornikowej wynoszący 3,5 m² na l DJP. Został on wyliczony w oparciu o następujący przykład:

• utrzymanie zwierząt - na płytkiej ściółce (system najczęściej stosowany),
• okres magazynowania obornika - 6 miesięcy,
• masa objętościowa obornika - 8 dt (800 kg/m³),
• wysokość składowania obornika na płycie - 2,0 m,
• produkcja obornika od 1 DJP w ciągu 6 miesięcy wynosi 50 dt (6,25 m³),
• rezerwa w powierzchni płyty ok. 10% (współczynnik 1,1).

F=(50 dt: 8 dt/m³): 2 m x wsp. 1,1 = 3,43 >> 3,5 m²/1 DJP

Podany wskaźnik wymaganej powierzchni płyty obornikowej 3,5 m² na 1 DJP jest wielkością minimalną. Przy zmianie jednego z powyższych założeń, zmieni się również przedstawiony rachunek i wskaźnik.

Współczynniki przeliczeniowe bydła na Duże Jednostki Przeliczeniowe (DJP) zamieszczono w tabeli nr 15.

Zbiorniki na gnojówkę - ustawowy okres przechowywania odchodów płynnych przyjęty w Ustawie z dnia 26 lipca 2000 r. o nawozach i nawożeniu (Dz. U nr 89/2000 poz. 991) wynosi 4 miesiące. W warunkach klimatycznych Polski powinien on jednak wynosić co najmniej 6 miesięcy.

Ilość produkowanej gnojówki od l DJP, przy utrzymywaniu zwierząt na płytkiej ściółce, wynosi 12 dm³/dobę, a okres magazynowania - 182 dni (6 miesięcy).Potrzebna pojemność zbiorników na gnojówkę wynosi:

182 dni x 12 dm³ = 2,184 m³ x 1,1 (10% rezerwy) = 2,4 m³/1 DJP

Oprócz gnojówki do zbiornika (zbiorników) może spływać także pewna ilość wody gnojowej, której ilość zależy głównie od poziomu opadów oraz ilości składowanego obornika na płycie. Przy założeniu że, półroczna ilość opadów wynosi 300 mm z czego połowa tj. 150 mm zostanie wchłonięta przez obornik lub wyparuje, a pozostałe 150 mm opadów (150 dm³/m²), trafi do zbiornika w postaci wody gnojowej wyliczamy łączną minimalną pojemność zbiornika na gnojówkę i wodę gnojową:

2,4 m³ + 0,5 m³ = 2,9 m³ >> 3,0 m³/1 DJP

Przy utrzymywania zwierząt na głębokiej ściółce płyty obornikowe i zbiorniki na gnojówkę mogą istnieć lub nie w zależności od rodzaju i ilości używanej ściółki oraz okresu przechowywania obornika pod zwierzętami.

Według danych szwedzkich l kg suchej ściółki ze słomy lub trocin może wchłonąć do 2 dm³ gnojówki. Powinno się to uwzględniać przy obliczaniu powierzchni płyt obornikowych i pojemności zbiorników na gnojówkę.

Zbiorniki na gnojowicę - ich pojemność powinna zapewniać możliwość magazynowania odchodów przez okres 6 miesięcy (182 dni). Przyjęto, że dobowa produkcja gnojowicy w przeliczeniu na l DJP wynosi 55 dm³. Przy obliczaniu pojemności zbiornika należy uwzględnić jeszcze około 10% rezerwy wprowadzając współczynnik 1,1.

55 dm³ x 182 dni = 10 010 dm³, tj. ok. 10 m³ x 1,1 = 11,0 m³/1 DJP

Zatem wymagana pojemność zbiorników do przechowywania gnojowicy powinna wynosić - 11,0 m³ na 1 DJP.

Przy stosowaniu nawozów naturalnych należy zwracać uwagę, aby ich dawka zastosowana w ciągu roku nie zawierała więcej niż 170 kg azotu (N) w czystym składniku na l ha użytków rolnych. Reguluje to ustawa z dnia 26 lipca 2000 r. o nawozach i nawożeniu (Dz. U Nr 89/2000 poz.991).

Zabrania się stosować nawozy na gleby zalane wodą, przykryte śniegiem lub zamarznięte do głębokości 30 cm, a w postaci płynnej na gleby bez okrywy roślinnej położonych na stokach o nachyleniu większym niż 10% i podczas wegetacji roślin przeznaczonych do bezpośredniego spożycia dla ludzi.

Uwzględniając wymagania ochrony środowiska naturalnego, zakłada się maksymalną obsadę zwierząt do 1,5 DJP/ha użytków rolnych.

3.2 Przykłady rozwiązań płyt obornikowych

Podczas projektowania i budowy płyt obornikowych należy uwzględnić:

• ilość produkowanego obornika,
• sposób usuwania obornika z budynku inwentarskiego,
• sposób wybierania obornika z płyty obornikowej podczas wywożenia go w pole.

Ilość produkowanego obornika i sposób jego przechowywania decyduje bezpośrednio o wielkości płyty, natomiast jej lokalizacja i rozwiązanie konstrukcyjne uzależnione jest od sposobu usuwania obornika z płyty i z budynku inwentarskiego. O ile to możliwe miejsce na przechowywanie obornika powinno być osłonięte od wiatru i możliwie jak najdłużej zacienione. Płyta obornikowa może znajdować się na powierzchni terenu lub być zagłębiona. Może mieć ściany boczne ze wszystkich stron lub tylko z niektórych.

Niekiedy sam sposób usuwania obornika z budynku (szufla mechaniczna, spychacz ciągnikowy, ładowarka czołowa lub chwytakowa, przenośnik zgarniakowy itp.) narzuca rozwiązanie płyty obornikowej.

Podczas budowy płyty obornikowej należy pamiętać o wykonaniu spadków w kierunku studzienki rewizyjnej w celu ułatwienia grawitacyjnego odpływu nadmiaru wód gnojowych. Na płytach o dużej powierzchni same spadki płaszczyzny płyt nie wystarczą i należy wówczas wykonać rowek, którym wody gnojowe będą odprowadzane do studzienki rewizyjnej. Usytuowanie studzienek zbierających nadmiar płynów przy płytach o małej powierzchni ma mniejsze znaczenie. Przy płytach o dużej powierzchni. studzienki powinny być sytuowane w środkowej części przy jednym z boków płyty. Usytuowanie studzienek rewizyjnych zależy od tego czy wody gnojowe będą odprowadzane do odrębnego zbiornika, czy do zbiornika wspólnego z gnojówką. Dla obsady wynoszącej do 30 DJP budowa odrębnego zbiornika na wody gnojowe jest niecelowa, natomiast powyżej 30 DJP należy już taką możliwość rozważyć. Decyzja w tej sprawie powinna wynikać z konkretnych warunków lokalizacyjnych.

3.3 Przykłady rozwiązań zbiorników na gnojówkę i gnojowicę

Zbiorniki na gnojówkę i wody gnojowe mogą być wspólne lub oddzielne w zależności od konkretnych potrzeb (wielkość produkcji) i możliwości usytuowania. Na samą gnojówkę można przeznaczyć więcej niż jeden zbiornik, np. gdy inwentarz znajduje się w kilku budynkach oddalonych od siebie o tyle, że koszty budowy rurociągów byłyby wyższe niż koszt odrębnego zbiornika.

Rurociągi odprowadzające gnojówkę do zbiornika muszą być tak budowane lub zabezpieczone, aby znajdująca się w nich gnojówka nie zamarzała. Dla rurociągu łączącego studzienkę przy płycie obornikowej ze zbiornikiem nie ma to znaczenia, gdyż zimą w pierwszej kolejności zamarznie obornik na płycie i nie będzie żadnego odcieku.

Kształty podziemnych zbiorników na gnojówkę mogą być różne: okrągłe, prostokątne lub kwadratowe. Wymogiem podstawowym jest bezwzględna szczelność zbiorników.

W gospodarstwach o dużej obsadzie zwierząt lub gdzie występuje wysoki poziom wód gruntowych istnieje konieczność budowy zbiornika lub zbiorników naziemnych, podziemnych lub częściowo zagłębionych. Zbiorniki częściowo zagłębione i otwarte są znacznie tańsze niż zbiorniki podziemne i stosowanie ich może być uzasadnione warunkami lokalizacyjnymi i ekonomicznymi.

Zbiorniki wyniesione mogą być przeznaczone tylko do magazynowania gnojówki. Do takiego zbiornika gnojówka i ewentualnie wody gnojowe muszą być przepompowywane ze zbiornika przepompowni lub zwykłego podziemnego zbiornika pośredniego. Wielkość zbiornika magazynującego, jego usytuowanie, zagłębienie oraz ewentualne przykrycie, jak i rozwiązania technologiczne zbierania i przepompowywania gnojówki zależą od konkretnych warunków i muszą być każdorazowo rozwiązywane indywidualnie.

Jeżeli krawędź zbiornika magazynującego jest wyniesiona maksimum l m ponad poziom terenu, to zbędna jest kompletna przepompownia, a wystarczy tylko pośrednia studzienka z pompą. Gnojówka z budynku inwentarskiego lub woda gnojowa z gnojowni będą spływać do pośredniego zbiornika, a następnie będą przepompowywane górą, poprzez krawędź, do zbiornika magazynującego. Przewód do tłoczenia gnojówki może być zainstalowany na stale i znajdować się pod ziemią lub może być przenośny na powierzchni.

Do przepompowywania gnojówki mogą być używane proste pompy pionowe lub zatapialne. Wybierać zaś ją można wozem asenizacyjnym.

Jeżeli zbiornik magazynujący będzie miał ściany wyższe niż 1 m ponad poziom terenu, to istnieje konieczność budowy zbiornika przepompowni zamiast zbiornika pośredniego. Przepompowywanie gnojówki do zbiornika magazynującego z przepompowni odbywa się tak samo jak poprzednio, ale wybieranie musi odbywać się już poprzez zbiornik przepompownię. W tym celu zbiornik magazynujący musi być połączony ze zbiornikiem przepompownią odpowiednim przewodem z zasuwą podwójną.

Zbiorniki na gnojowicę muszą być większe niż zbiorniki na gnojówkę. Ilość produkowanej gnojowicy jest prawie czterokrotnie większa niż produkcja gnojówki i wody gnojowej. Zbiorniki na gnojowicę mogą być budowane jako zbiorniki całkowicie podziemne, naziemne lub częściowo zagłębione. Podstawową zaletą zbiorników podziemnych jest, że nie wymagają żadnych ogniw pośrednich i gnojowica może być bezpośrednio z budynku odprowadzana do podziemnego zbiornika zbierającego i magazynującego. Zbiorniki odbierające odchody bezpośrednio z budynków inwentarskich i zarazem magazynujące je, nawet o dużej pojemności, mogą być realizowane tylko na terenach o zróżnicowanym poziomie, kiedy budynek inwentarski usytuowany jest wyżej, a zbiorniki - niżej. Czasami przepompowywanie gnojowicy do zbiorników magazynujących może odbywać się bezpośrednio z kanałów gnojowicowych, ale nie jest to rozwiązanie godne zalecenia. Gnojowica w kanałach ulega rozwarstwieniu i powinna być mieszana przed wypompowywaniem. Przy normalnych kanałach dostosowanych tylko do usuwania gnojowicy (nie magazynowania) jest to niemożliwe bez dodawania dużych ilości wody.

4. Silosy na kiszonki i zbiorniki na soki kiszonkowe

Silosy należy lokalizować w pobliżu budynków produkcyjnych od strony pola lub dróg prowadzących na pole.

Silosy na kiszonki - ich pojemność powinna wynikać z zapotrzebowania na kiszonkę. Ponieważ zapotrzebowanie na kiszonkę zależy od: przyjętego sposobu żywienia zwierząt, dawek paszowych, surowców z których jest sporządzana, nie ma możliwości określenia pojemności silosu np. na 1 DJP. Wymagana wielkość silosu musi być każdorazowo wyliczana indywidualnie z uwzględnieniem wszystkich uwarunkowań.

Poniżej podano masy objętościowe niektórych rodzajów kiszonek ułatwiające obliczenie pojemności silosu:

• kiszonka ze świeżych zielonek - 700-800 kg/m³,
• kiszonka z roślin lekko przewiędniętych - 600-700 kg/m³,
• kiszonka z traw (wilgotność 50%) - 280-320 kg/m³,
• kiszonka z traw (wilgotność 35-40%) - 200-280 kg/m³.

Istnieje wiele możliwości różnych rozwiązań silosów, zastosowanie ich zależy od konkretnych sytuacji lokalizacyjnych i potrzeb inwestora.

Zbiorniki na soki kiszonkowe - Ilość odcieku powstającego przy zakiszaniu zielonek jest dość zróżnicowana. W znaczny sposób wpływa na to stopień wilgotności zakiszanego surowca i technologia kiszenia.

Soki kiszonkowe nie wymagają długiego okresu przechowywania. Czas ich wytwarzania jest krótkotrwały. Powstają wyłącznie w sezonie wegetacyjnym i powinny być wywożone na użytki rolne na bieżąco. Żeby w krótkim czasie zebrać soki, potrzebne są zbiorniki o odpowiedniej pojemności.

Za wystarczające można uznać zbiorniki o pojemności, pozwalającej zebrać soki kiszonkowe powstające w ciągu 2-3 dni. Wydłużenie czasu gromadzenia soków wiąże się bezpośrednio z powiększaniem pojemności zbiorników, co wpływa na koszty ich budowy.

Zbiorniki na soki kiszonkowe powinny mieć pojemność wynoszącą 1,4-3,0% zakiszanej masy zielonek (wg Wielkiej Brytanii).

Najlepszym rozwiązaniem jest przeprowadzenie procesu kiszenia tak (stosować zielonki przewiędnięte i podsuszone), aby nie było żadnego odcieku, a jeżeli już, to minimalny. Dla gospodarstw, które z różnych względów będą sporządzać kiszonki z zielonek świeżych proponuje się przy silosach i płytach silosowych na kiszonkę budowę zbiorników na odcieki (soki kiszonkowe) o pojemnościach podanych w tabeli 14.

Tabela 14. Pojemności zbiorników na soki kiszonkowe wymagane przy silosach i płytach silosowych (założona masa objętościowa kiszonki 650-700 kg/m³)

5. Niektóre przepisy prawne dotyczące budownictwa inwentarskiego

Budynek inwentarski przeznaczony dla zwierząt powinien spełniać pewne wymagania dotyczące ich ewakuacji:

• odległość od najdalszego stanowiska dla zwierząt do wyjścia ewakuacyjnego nie powinna przekraczać przy ściółkowym utrzymaniu zwierząt - 50 m, a przy bezściółkowym - 75 m,
• przy bezściółkowym utrzymaniu bydła, przy liczbie bydła nie przekraczającej 15 sztuk, należy stosować co najmniej jedno wyjście ewakuacyjne,
• w budynku przeznaczonym dla większej liczby zwierząt (powyżej 15 sztuk) należy stosować co najmniej dwa wyjścia, a z pomieszczeń podzielonych na sekcje - co najmniej jedno wyjście ewakuacyjne z każdej sekcji,
• wrota i drzwi budynku inwentarskiego powinny zawsze otwierać się na zewnątrz pomieszczenia.

Większość inwestycji budowlanych w gospodarstwie rolnym wymaga pozwolenia na budowę. W myśl prawa budowlanego (Dz. U. Nr 106/2000 póz. 1126 art. 29) pozwolenia na budowę nie wymagają obiekty gospodarcze związane z produkcją rolną i uzupełniające zabudowę zagrodową w ramach istniejącej działki siedliskowej:

• parterowe budynki gospodarcze o powierzchni zabudowy do 35 m², przy rozpiętości konstrukcji nie większej niż 4,80 m,
• płyty do składowania obornika,
• szczelne zbiorniki na gnojówkę i gnojowicę o pojemności do 25 m²,
• tymczasowe obiekty budowlane, nie połączone trwale z gruntem i przewidziane do rozbiórki.

Pozwolenia na budowę nie wymaga również wykonanie robót budowlanych polegających na remoncie obiektów budowlanych, jeżeli nie obejmuje on zmiany lub wymiany elementów konstrukcyjnych obiektu i nie wpływa na zmianę wyglądu w odniesieniu do otaczającej zabudowy.

Mimo zwolnienia z obowiązku uzyskiwania pozwolenia na budowę na roboty podane wyżej, przed ich rozpoczęciem należy dokonać zgłoszenia właściwemu organowi.

5.1 Wymagane odległości dla poszczególnych obiektów i urządzeń

W zabudowie zagrodowej nie ustala się w zasadzie wymagań w zakresie odległości. Do wyjątków należą odległości od osi studni:

• budynku inwentarskiego - 15 m,
• wybiegów nie utwardzonych dla zwierząt przy budynku inwentarskim - 70 m,
• wybiegów utwardzonych dla zwierząt przy budynku inwentarskim - 5 m.

Ponadto muszą być zachowane odległości zabudowy od granicy z sąsiednimi działkami, które wynoszą co najmniej:

• dla budynków zwróconych w stronę granicy otworami okiennymi - 4 m,
• dla budynków zwróconych w stronę granicy ścianą bez otworów - 3 m.

Rozporządzeniem Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej ściśle (Dz. U. Nr 132/1997 poz. 877 rozdz. 2) zostały określone wymagania odległości przy lokalizacji płyt obornikowych oraz zbiorników na działce siedliskowej:

- dla zbiorników zamkniętych na płynne odchody (mierzone od pokryw i wylotów wentylacyjnych):

• od otworów okiennych i drzwiowych pomieszczeń przeznaczonych na pobyt ludzi na działkach sąsiednich - 15 m,
• od magazynów środków spożywczych, a także obiektów budowlanych przetwórstwa rolno-spożywczego - 15 m,
• od granicy działki sąsiedniej - 4 m,
• od budynków magazynowych ogólnych - 5 m,
• od silosów na zboże i pasze - 5 m,
• od silosów na kiszonki - 5 m.

- dla zbiorników otwartych na płynne odchody zwierzęce o pojemności do 200 m³ oraz płyt obornikowych:

• od otworów okiennych i drzwiowych pomieszczeń przeznaczonych na pobyt ludzi na działkach sąsiednich - 30 m,
• od budynków przetwórstwa rolno-spożywczego i magazynów środków spożywczych - 50 m,
• od budynków magazynowych pasz i ziarna - 10 m,
• od granicy działki sąsiedniej - 4 m,
• od silosów na zboże i pasze - 5 m,
• od silosów na kiszonki - 10 m.

Dopuszcza się również sytuowanie zbiorników na płynne odchody zwierzęce w odległościach mniejszych od granicy działki sąsiedniej niż podano powyżej lub nawet na granicy działek, jeżeli przylegać one będą do tego samego rodzaju zbiorników na działce sąsiedniej.

Odległości otwartych zbiorników na płynne odchody zwierzęce o pojemności większej niż 200 m³ od obiektów wymienionych uprzednio oraz od granicy działki sąsiedniej określane są indywidualnie w decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowaniu terenu w uzgodnieniu z właściwym państwowym powiatowym inspektorem sanitarnym.

Rozwiązania płyt obornikowych i zbiorników muszą być zgodne zarówno z wymaganiami ustawy, przepisami, jak i z obowiązującymi Polskimi Normami i zasadami wiedzy technicznej. Zbiorniki ziemne oraz zbiorniki otwarte mające wysokość ścian mniejszą niż 1,8 m nad poziom terenu muszą być zabezpieczone ogrodzeniem o wysokości co najmniej 1,8 m.

Jednostki przeliczeniowe

Gnojówka i gnojowica podawane są w przeliczeniu na DJP. W celu zachowania jednolitości wskaźników proponuje się stosować do wszystkich obliczeń jedną jednostkę - DJP. Duża jednostka przeliczeniowa jest bardziej znana i szerzej stosowana. Duża Jednostka Przeliczeniowa (DJP) lub Sztuka Duża (SD) to umowne jednostki przeliczeniowe odpowiadające krowie o masie ciała 500 kg. Sztuka Obornikowa (SO) zaś odpowiada krowie produkującej w ciągu jednego roku 100 dt obornika i równa się w przybliżeniu 0,9 DJP.

Stosowanie jednostek przeliczeniowych jest pewnym uproszczeniem i nie do wszystkich celów może być przydatne. Do celów planistycznych mogą być stosowane bez popełnienia większego błędu.

Proponuje się przyjmować do obliczeń współczynniki dla bydła, podane w tabeli 15.

Tabela 15. Współczynniki przeliczeniowe dla bydła na DJP (SD)

Współczynniki przeliczeniowe bydła na DJP zamieszczone w tabeli 15 dotyczą stanów średniorocznych dla poszczególnych grup wiekowych bydła.

Opracowanie G.W. na podstawie: Danuta Nowak, "Podstawowe wymagania dobrostanu zwierząt i ochrony środowiska w produkcji bydła", wydawnictwo Krajowego Centrum Doradztwa, Rozwoju Rolnictwa i Obszarów Wiejskich O/Poznań, Poznań 2002

Powrót do strony raportów