Wielkopolska Izba Rolnicza
Wielkopolska Izba Rolnicza

Tradycja Bożego Narodzenia


Boże Narodzenie najważniejsze święto w roku, które przypada 25 grudnia. Przez wiele osób właśnie Boże Narodzenie, a właściwie Wigilia jest tym najważniejszym, najuroczystszym i najbardziej rodzinnie obchodzonym świętem.

Wigilia (łac. czuwanie, straż), którą znamy, wywodzi się z pierwszych wieków chrześcijaństwa. Już w Starym Testamencie były wzmianki o wigiliach, które poprzedzały dni świąteczne, wolne od pracy. W oczekiwaniu na uroczystości, wierni pościli i modlili się wspólnie, czuwając całą noc. Do tradycji polskiej Wigilia weszła na stałe w XVIII wieku, jako wieczór wigilijny, poprzedzający Boże Narodzenie, często też nazywaną wilią, wiliją, postnikiem i kutią.

Nieodłącznym elementem tych Świąt jest choinka (dawniej był to snop słomy ustawiony w rogu pokoju), która w Polsce pojawiła się w XIX wieku i jest symbolem rajskiego drzewa życia, stąd najwcześniej znanymi ozdobami były jabłka. Zwyczaj stawiania ustrojonego drzewka w domu prawdopodobnie wywodzi się z Alzacji i sięga końca XV wieku (najstarsze źródło potwierdzające ten zwyczaj pochodzi z terenu Niemiec - zachowany sztych Łukasza Cranacha Starszego z 1509 r., na których choinka przystrojona jest gwiazdkami). Dziś żywe drzewka zastąpiły sztuczne a o ozdobach najczęściej decyduje moda.

Wieczerza Wigilia jest dniem przebaczenia, zgody i miłości. Najważniejszą chwilą jest wieczerza rozpoczynająca się łamaniem i dzieleniem się opłatkiem, który symbolizuje dostatek chleba w przyszłym roku, wybaczanie oraz puszczanie w niepamięć wszystkich urazów. Według tradycji, ilość potraw wigilijnych powinna być nieparzysta. Aleksander Bruckner w słowniku etymologicznym języka polskiego podaje, że wieczerza chłopska składała się pięciu lub siedmiu potraw, szlachecka z dziewięciu, a u arystokracji z jedenastu. Wyjaśnienia tego były różne: 7 - jako siedem dni w tygodniu, 9 - na cześć dziewięciu chórów anielskich itp. Dopuszczalna była ilość 12 potraw - na cześć dwunastu apostołów. Nieparzysta ilość potraw miała zapewnić urodzaj lub dobre prace w przyszłym roku.

W Polsce na te wieczerzę podaje się potrawy postne, dary wód, pól lasów i ogrodów. Zestawy potraw są różne, w zależności od regionu, ale składają się na nie zawsze ryby, które dla chrześcijan od zawsze były symbolem chrztu, zmartwychwstania i nieśmiertelności, grzyby, mak, miód, orzechy, warzywa i owoce. Poza potrawami przy stole nie powinno zabraknąć pustego nakrycia czekającego na niespodziewanego gościa. Ważnym elementem kolacji wigilijnej jest obdarowywanie się prezentami, które w polskiej tradycji przynosi pod choinkę, w zależności od regionu: św. Mikołaj, Aniołek lub Gwiazdor. Kolację wigilijną kończą wspólne śpiewane i grane kolędy i wyjście na Pasterkę.

Dzień wigilijny bogaty jest w zwyczaje i zabobony posiadające magiczną moc: jednym z nich był zakaz szycia, tkania, motania i przędzenia. Były to czynności szczególnie lubiane przez demony wody, które mogły zjawić się wszędzie tam, gdzie zakaz złamano. Do dzisiaj przestrzega się, aby w Wigilię nie kłócić się i okazywać sobie wzajemna życzliwość. Przetrwał też przesąd, że jeśli w wigilijny poranek pierwszym gościem w domu będzie młody chłopiec, przyniesie to szczęśliwy rok a łuski z karpia spożytego podczas wieczerzy wigilijnej, noszone w portmonetce przez cały rok, przyciągną pieniądze. Dawniej na wsi po wieczerzy wigilijnej gospodarze udawali się do obory, gdzie dzielili się opłatkiem (często koloru zielonego, bo wypiekanego ze święconym zielem)ze zwierzętami, wierzono też, że w ten najbardziej szczególny dzień w roku o północy zwierzęta mówią ludzkim głosem.

Jak wiadomo Wigilia w polskiej obyczajowości jest świętem bardzo rodzinnym, gdzie w wielu krajach nie ma takiego znaczenia. Podobnie jak w Polsce Wigilię obchodzi się na Litwie, w Czechach i na Słowacji. W Wielkiej Brytanii praktycznie Wigilii nie obchodzi się. W pierwszy dzień Świąt Bożego Narodzenia charakterystycznym daniem obiadowym jest pieczony indyk z borówkami. Wigilii nie ma również w Holandii i Belgii, zamieniana jest na uroczyste śniadanie świąteczne w restauracji. We Francji najważniejszy jest obiad świąteczny, z pasztetem z gęsiej lub kaczej wątróbki, ostrygami i wędzonym łososiem. Powszechnie podczas Wigilii jada się mięso, zwłaszcza z indyka. W Danii podczas Wigilii podaje się pieczoną kaczkę a na zakończenie ryż z owocami. W Austrii na wigilijnym stole znajduje się karp lub kaczka, a w Niemczech kiełbaski i sałatka kartoflana.

Wniosek nasuwa się sam, że nasza wieczerza Wigilijna jest jedyna w swoim rodzaju. Jest szczególna pod każdym względem i życzmy sobie aby tradycja trwała jeszcze wieki.

Niech przy żywicznym zapachu strojonej choinki, upłyną piękne chwile naszej polskiej Wigilii: we wspólnie śpiewaną kolędą, z upragnionym gościem przy stole i w rodzinnym, pełnym radości gronie.


Beata Włodarczyk