Wielkopolska Izba Rolnicza
Wielkopolska Izba Rolnicza

Gospodarka wodna w Wielkopolsce


Gospodarka wodna w Wielkopolsce ze szczególnym uwzględnieniem Programu Małej Retencji w celu poprawy zdolności retencyjnych małych zlewni w aspekcie zmian klimatycznych - ochrony przed powodzią i suszą oraz nadmiernym obniżaniem się poziomu wód gruntowych.

Na przełomie XX i XXI wieku nastąpiły zmiany klimatyczne w Polsce z przyczyn naturalnych, ale także powodem tych zmian jest działalność człowieka. Większość klimatologów jest zgodna, że w XXI wieku należy oczekiwać kontynuacji, a nawet nasilenia się procesów związanych z globalnym ociepleniem klimatycznym. Klimatolodzy przewidują dalszy wzrost średnich globalnych temperatur, do końca obecnego stulecia w granicach 1,4-5,8o Cw stosunku do 1990 roku. Ponieważ klimat reaguje powoli, temperatury rosłyby nadal, nawet przy znacznym planowanym ograniczeniu emisji gazów cieplarnianych. Wzrost średniej temperatury będzie wynikał przede wszystkim ze wzrostu temperatury okresu zimowego. Jednocześnie należy się spodziewać niewielkiego wzrostu opadów w okresie zimowym i spadku sumy opadów w pozostałych porach roku. Malejąca tendencja w zakresie opadów rocznych powinna się w najbliższych latach utrzymywać. To zapowiada regularne susze, które w ostatnich latach z dużą regularnością pojawiają się w Polsce, a szczególnie w Wielkopolsce. Ministerstwo Środowiska zidentyfikowało susze w latach: 1951, 1953, 1954, 1959, 1963, 1964, 1969, 1976, 1982, 1983, 1984, 1989, 1992, 2003, 2005, 2006 oraz ostatnio 2008 roku. Wraz z ociepleniem klimatu mogą wystąpić trudności z odnowieniem pozimowych zapasów wody w glebie, może wzrosnąć ryzyko suszy wiosennej, szczególnie groźnej ze względu na brak wody w początkowej fazie procesu wegetacji roślin.

W aspekcie przeprowadzanych analiz i badań o ile nie nastąpią braki niedobory wody dla potrzeb konsumpcyjnych, to mogą one wystąpić w zakresie zaspokojenia potrzeb w zakresie rolnictwa. Pewne obawy może budzić może również fakt dużego zwiększenia areału roślin energetycznych, szczególnie tych zużywających duże ilości wody. Rolnictwo będzie się musiało dostosować do istniejących naturalnych zasobów wodnych wynikających z opadów i retencjonowanej w glebie wody z okresu zimowego.

Spodziewane zmiany klimatu mogą mieć duży wpływ na gospodarkę wodną w rolnictwie w wyniku zwiększenia ewapotranspiracji przy jednoczesnym zmniejszeniu opadów w okresie wegetacyjnym. Jednym z podstawowych działań dla poprawy struktury bilansu wodnego Wielkopolski powinno być zwiększenie zdolności retencyjnej zlewni między innymi poprzez realizację programu małej retencji.

Głównym celem działań z zakresu małej retencji wodnej jest zwiększenie zdolności retencyjnych małych zlewni w celu ochrony przed powodzią i suszą z jednoczesną poprawą walorów przyrodniczych środowiska naturalnego. Województwo wielkopolskie w ostatnich 40 latach zawsze dotykały susze, które powodowały niekorzystne obniżenie poziomu wód gruntowych. Według opracowanej przez Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej w Warszawie w roku 1997 tzw. "Hierarchii potrzeb obszarowych małej retencji, województwo wielkopolskie zostało sklasyfikowane do 1 grupy województw o niedoborach wód powierzchniowych i związanych z tym potrzeb zwiększenia zasobów wód.

Mapa priorytetów małej retencji

 

Zgodnie z potrzebami zostały opracowane tzw. programy retencji wód powierzchniowych do roku 2015 dla byłych województw wchodzących w skład woj. wielkopolskiego tj. Leszna., Konina, Piły, Poznania i Kalisza. Programy wskazywały kierunki działań oraz określały potrzeby w zakresie retencji, celowość i pilność realizacji zadań. W programach ustalono imienne zadania do realizacji w latach 1998 - 2015. Zadania zostały uzgodnione z Zarządami gmin i powiatów.

W 2005 roku zaktualizowano istniejące programy i opracowano "Program Małej Retencji Wodnej dla województwa Wielkopolskiego" w układzie zlewni hydrograficznych, a także administracyjnym tj. w układzie powiatów i gmin. Aktualizację programu wykonało Biuro Projektów Wodnych Melioracji i Inżynierii Środowiska Sp. z o. o. w Poznaniu. W programie wyszczególniono rodzaje obiektów technicznych, terminy i kolejność ich realizacji.

Program uzyskał w roku 2005 pozytywną opinię Zarządu Województwa i Sejmiku woj. wielkopolskiego. Został również pozytywnie zaopiniowany przez Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Poznaniu oraz Wojewodę Wielkopolskiego. W programie w miarę pozyskiwania środków potwierdzono możliwość realizacji na terenie województwa następujących rodzajów obiektów:

  • 48 spiętrzeń jezior o łącznej powierzchni 3.023 ha i pojemności 33,008 mln m3 ,
  • 62 zbiorników sztucznych dolinowych o łącznej powierzchni 4.868 ha i pojemności 81.228 mln m3 ,
  • 230 budowli piętrzących i uzyskanie przez to retencji korytowej o wielkości 8,99 mln m3 ,
  • 282 stawów wiejskich o łącznej pojemności 12,1 mln m3 .

Wykonanie do 2015 roku planowanych obiektów małej retencji umożliwiłoby zwiększenie ilości retencjonowanej wody o 126,37 mln m3. Łącznie z istniejącymi obiektami, za pomocą których możliwe jest retencjonowanie 220,072 mln m3, wielkość retencji na terenie województwa wzrośnie do 346,442 mln m3 wody. Objętość ta stanowić będzie około 9,16% zasobów wody roku średniego i około 19 % zasobów wody roku suchego.

Wykonanie ponadto do 2015 r. na terenie lasów:

  • 182 zbiorników śródleśnych,
  • 423 budowli piętrzących na ciekach

pozwoli na zmagazynowanie dodatkowo na obszarze Wielkopolski 2,52 mln m3 wody powierzchniowej.

Realizacja programu małej retencji przyczyni się do zwiększenia zasobów wody na terenach rolnych i leśnych o 128,90 mln m3 .

Wg stanu ewidencyjnego Wielkopolskiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych na terenie województwa wielkopolskiego wykonano do dnia 31.12.2007 r. następujące obiekty do retencjonowania wód:

  • 31 zbiorników wodnych pozwalających zmagazynować 57,782 mln m3 wody użytkowej w tym na terenie:

- RO Konin - 5 szt. o poj. 16,379 mln m3
- RO Leszno - 3 szt. o poj. 15,510 mln m3
- RO Ostrów - 5 szt. o poj. 4,606 mln m3
- RO Piła - 11 szt. o poj. 8,092 mln m3
- WZMiUW Poznań - 7 szt. o poj. 13,195 mln m3

  • 1 839 szt. budowli piętrzących na ciekach podstawowych.

Na sieci rowów melioracji szczegółowych o łącznej długości 32 161 km znajduje się 2 935 szt. budowli piętrzących.

Wg danych zebranych z Urzędów Gmin (sprawozdanie RRW-13) w roku 2007 wykonano 146 nowych obiektów małej retencji - co dało przyrost pojemności zmagazynowanej wody o 0,726 mln m3. Łącznie do końca 2007 roku wykonano 6 303 obiekty, w których zmagazynowano 171,7 mln m3 wody.

Łącznie w latach 2000 - 2007 w ramach realizacji zadań z zakresu małej retencji wodnej powstało 501 sztuk obiektów o łącznej pojemności 16 mln m3 (w tym: małe zbiorniki sztuczne, wiejskie, przeciwpożarowe, leśne i stawy rybne, zbiorniki duże, samodzielne budowle piętrzące - jazy, itp.), co wyniosło ogółem 105 mln zł.

Docelowo na realizację programu małej retencji w woj. wielkopolskim w okresie perspektywicznym 2005-2015 należałoby zabezpieczyć niezbędne nakłady w wysokości 976,9 mln zł, tj. corocznie min. ok. 97,0 mln zł.

Głównymi źródłami finansowania przedsięwzięć małej retencji wodnej są:

  • środki budżetu państwa,
  • Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej - max do 30 % wartości obiektu,
  • Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej - max do 50 % wartości obiektu,
  • Fundusz Ochrony Gruntów Rolnych,
  • środki samorządów województw, miast i gmin,
  • udziały zainteresowanych,
  • Program dla Odry 2006,
  • środki z budżetu państwa z przeznaczeniem na realizację zadań inwestycyjnych realizowanych z programów operacyjnych - PROW 2007-2013 itp.

Tymczasem począwszy od 2000 roku roczne nakłady budżetu państwa na inwestycje w zakresie melioracji, gospodarki wodnej i małej retencji systematycznie maleją i wynoszą obecnie 4,8 mln zł, co stanowi 12,6% potrzeb.

Jak z powyższego wynika wielkość nakładów inwestycyjnych, jakie byłyby niezbędne w poszczególnych latach w woj. wielkopolskim by program małej retencji mógł być zrealizowany, wielokrotnie przewyższają nakłady, które corocznie województwo otrzymuje z budżetu Państwa na wszelkie inwestycje w zakresie melioracji, gospodarki wodnej i małej retencji. W sytuacji zmniejszających się nakładów budżetu Państwa na inwestycje w melioracjach i gospodarce wodnej, maleją również szanse uzyskania dotacji z innych źródeł. Warunkiem bowiem ubiegania się o dotacje jest posiadanie środków własnych, w tym wypadku środków budżetu Państwa bądź środków Samorządów.

Brak wystarczającej ilości środków na inwestycje melioracyjne w ogóle, a na inwestycje związane z retencjonowaniem wód w szczególności, sprawia, że inwestycje te są podejmowane z dużą ostrożnością i w mniejszym zakresie, niż to przewiduje perspektywiczny program małej retencji.

W związku z powyższym konieczne staje się poszukiwanie innych dodatkowych źródeł finansowania tych obiektów. W ostatnim czasie większe zainteresowanie problematyką małej retencji wykazują samorządy lokalne, przeznaczając w swych budżetach niewielkie środki na realizację tych zadań.

Departament Rolnictwa i Rozwoju Wsi UMWW biorąc pod uwagę sytuację dotyczącą niskiego poziomu wód gruntowych/susza/ w Wielkopolsce, stan urządzeń wodnych, melioracyjnych i wieloletnie zaległości budżetu Państwa w zakresie inwestycji oraz nakładów na utrzymanie urządzeń wodnych w tym małej retencji, będzie wnioskował o zabezpieczenie środków finansowych w budżecie na 2009 rok na w/w cele oraz pomoc w formie dotacji na zadania w zakresie gospodarki wodnej dla gminnych spółek wodnych województwa wielkopolskiego.

Ponadto ważny jest powrót do właściwych metod agrotechniki - tj. uprawy roli z przywróceniem niektórych uprawek (bronowania, pielenia, talerzowania, itp.), stosowania poplonów oraz efektywnych organizmów, które szczególnie z obornikiem, gnojowicą, kompostem przywracają życie biologiczne w glebie, odbudowują próchnicę, poprawiają kompleks sorpcyjny oraz gruzełkowatość gleby, zwiększają przepuszczalność gleby, co wpływa na zmniejszenie parowania powierzchniowego gleby, poprawiają żyzność gleby i zwiększają odporność roślin na choroby.

Aby zrealizować to zadanie (projekt), Departament Rolnictwa i Rozwoju Wsi zamierza zorganizować cykl szkoleń jesienno-zimowych dla rolników.

 

Andrzej Bobrowski
Dyrektor Departamentu Rolnictwa i Rozwoju Wsi

 

W publikacji wykorzystano materiały:
1.WZMIUW w Poznaniu
2.RZGW w Poznaniu "Charakterystyka Regionu Wodnego Warty"